Zaterdag 03/12/2022

Voedselproductie

De torenhoge prijs van soja: kinderen met kanker

Soyabonen (archiefbeeld). Beeld Reuters
Soyabonen (archiefbeeld).Beeld Reuters

Zonder bestrijdingsmiddelen geen soja en zonder soja geen goedkoop vlees. De Argentijnen betalen met hun gezondheid voor een omstreden exportsucces.

Ynske Boersma

"In het begin hadden we geen idee wat er werd gespoten. Als de velden grenzend aan onze buurt werden besproeid, renden onze kinderen joelend het vliegtuigje achterna. Totdat het begon op te vallen hoeveel buurtkinderen met mondkapjes op liepen vanwege lymfeklierkanker, of werden geboren met afwijkingen. Tachtig procent van de geteste buurtkinderen bleek pesticiden in het bloed te hebben."

Vita Aylon is bewoonster van de buurt Ituzaingó, aan de rand van provinciehoofdstad Córdoba. Hier ligt het hart van de Argentijnse sojaproductie, waarbij op enorme schaal gebruik wordt gemaakt van pesticiden. De plaatselijke bevolking betaalt een hoge prijs, in de vorm van ziektes en aangeboren misvormingen.

Als er al regels bestaan voor de toepassing van pesticiden, trekken de sojaproducenten zich daar doorgaans weinig van aan. De bestrijdingsmiddelen worden met vliegtuigen uitgesproeid over de plantages, die in veel gevallen direct grenzen aan dorpen, steden en wegen.

"Als er is gespoten, stinkt het in het dorp," zegt Gonzalo del Vado, eigenaar van een sojaplantage in Pozo del Muelle, in sojaprovincie Córdoba. Hijzelf bezweert niet dichter dan 500 meter van het dorp te spuiten, maar andere producenten doen dat wel, aldus Del Vado.

Horacio Lucero, hoofd moleculaire biologie van de Argentijnse Universiteit Nordeste, en onderzoeker voor het Argentijnse Kankerfonds, zag hoe de opmars van de sojateelt sinds de jaren negentig samenging met een toename van kanker, misvormingen en andere ziektes die voorheen nauwelijks voorkwamen in de regio Chaco, in het noorden van Argentinië.

Geboren zonder armen

"In mijn laboratorium voor chromosoomonderzoek kreeg ik via het ziekenhuis steeds meer gevallen van misvormingen. Ik legde het verband met pesticiden voor het eerst toen ik een meisje onderzocht dat was geboren zonder armen. Omdat ze normale chromosomen had, vroeg ik de moeder naar eventuele schadelijke omgevingsfactoren in de eerste maanden van de zwangerschap, wat een niet-erfelijke oorzaak van misvormingen kan zijn. Ze had op het land gewerkt terwijl er pesticiden gespoten werden."

Lucero begon soortgelijke gevallen te registreren. "Alle moeders bleken op het platteland te wonen, omringd door katoen en later door sojavelden waar grote hoeveelheden bestrijdingsmiddelen werden gespoten, met name glyfosaat," zegt Lucero. "Voor mij was er geen twijfel dat de misvormingen gevolg waren van pesticidegebruik. Toen ik 25 zaken had verzameld, trok ik aan de bel bij het ministerie van Volksgezondheid. Dat erkende het probleem, maar deed niets."

Het Zuid-Amerikaanse sojasucces begon met de introductie van Monsanto's genetisch gemodificeerde 'RoundupReady' zaden in 1996 in Argentinië. Deze gewassen zijn resistent voor het bestrijdingsmiddel Roundup van dezelfde fabrikant, een veelgebruikte onkruidverdelger. Sindsdien is de productie van vooral soja geëxplodeerd in zowel Argentinië als buurlanden Brazilië en Paraguay. In Argentinië leverde dat de staat een verzesvoudiging aan exportopbrengsten op, een derde van de totale uitvoer. Lucero: "Het is onze kip met de gouden eieren."

Hoewel de RoundupReadygewassen in theorie minder bestrijdingsmiddelen nodig hebben, is het gebruik daarvan toegenomen. Tussen 1991 en 2012 steeg het pesticidegebruik met 858 procent tot 335 miljoen liter, terwijl het landbouwareaal met 50 procent toenam.

Oerbos

Meer dan de helft, 200 miljoen liter van de gebruikte bestrijdingsmiddelen was glyfosaat, oftewel Roundup. "De natuur past zich aan, daarom is steeds meer nodig om het te laten werken," bevestigt agronoom Santiago Sesin uit Córdoba de cijfers.

Een studie van de provinciale overheid van Córdoba toonde aan dat in dorpen omringd door soja tot twee keer zo veel mensen stierven aan kanker tussen 2004-2009. En bij een grootschalig laboratoriumonderzoek bleek dat kinderen uit de sojaregio's drie tot vier keer de normale waarden van dna-schade hadden als kinderen uit stedelijke gebieden - schade die op latere leeftijd tot kanker kan leiden.

De Wereldgezondheidsorganisatie noemde in 2015 glyfosaat 'waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen'. Producent Monsanto weet al sinds de jaren negentig dat Roundup mogelijk dna-schade veroorzaakt.

Daarbij is sojateelt dé oorzaak van de vernietiging van miljoenen hectares tropisch regenwoud, pampa, oerbossen en moerasland. De afgelopen 25 jaar verdween alleen in Argentinië al 7,6 miljoen hectare oerbos. Na Monsanto's uitvinding van een hittebestendiger sojagewas rukten de sojaproducenten verder op naar de subtropische provincies van het noorden, grenzend aan Paraguay.

Door de overheersende rol van soja in de landbouw veranderden de jaarlijkse zomerregens in stortvloeden, die complete steden en landelijke gebieden onder water zetten. "Het gevolg van klimaatverandering," verklaarde president Macri de ongekende regenval toen eind 2015 de provincie Buenos Aires ernstige overstromingen meemaakte waarbij duizenden mensen hun huizen uit moesten. Maar toen begin dit jaar wederom grote delen van het land overstroomden, erkenden de autoriteiten dat sojateelt van invloed is op de overstromingen.

Ontbossing van regenwoud in Brazilië voor het telen van soja.  Beeld REUTERS
Ontbossing van regenwoud in Brazilië voor het telen van soja.Beeld REUTERS

Zo neemt een sojaveld veel minder water op dan een oerbos of een weiland voor veehouderij. "De afgelopen jaren steeg het grondwaterniveau van de pampa van tien naar één meter diep. De grond kan al dat water simpelweg niet meer opnemen," zegt agronoom Nicolas Betram van het Argentijnse Nationale Technologische Instituut de overstromingen.

Toch claimen de hoofdrolspelers uit de soja-industrie - chemiereuzen als Monsanto, Bayer en Dow - dat het productiemodel van grootschalige monocultuur van pesticideresistente gengewassen de beste remedie is om de groeiende wereldbevolking te voeden.

"Een leugen," zegt de Argentijnse bioloog Raúl Montenegro, voorzitter van milieuorganisatie Funam. "Sinds de introductie van soja is de voedseldiversiteit juist sterk afgenomen, want 80 procent van onze landbouwproductie is bedoeld voor export. Wat de soja-industrie vooral oplevert zijn extreme winsten die in een klein aantal zakken belanden. De grootste winnaars zijn de chemiereuzen, die zowel het zaaigoed als de bijbehorende pesticiden produceren. Hoe meer bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, hoe rijker zij worden. Dat is het perverse van dit productiemodel."

Rookgordijn

Dit productiemodel floreert dankzij de westerse en Aziatische vraag naar goedkoop veevoer voor de productie van vlees voor consumptie. Pogingen om de keten te verduurzamen vinden vooralsnog nauwelijks aftrek bij de Europese vleesverwerkende industrie. Ze zijn bij soja in feite weinig duurzamer dan de certificaatloze variant, zeggen critici als Milieudefensie. Zo blijft ontbossing mogelijk en wordt hooguit een beetje minder pesticiden gebruikt.

"Een rookgordijn om de Europese gemoederen te kalmeren," noemt Montenegro het keurmerk. "De industrie is een maffia, waarbinnen de spelers een enorme macht hebben. Het gaat in dit systeem niet om het voeden van de wereld of het beschermen van de consument. Het draait alleen om winst. En daar is Nederland medeplichtig aan."

Sojabonen zijn de motor van de Nederlandse bio-industrie. Het merendeel van de Nederlandse soja komt uit Zuid-Amerika, dat de afgelopen 20 jaar een gigantische industrie uit de grond stampte om de Aziatische en Europese vleesmarkten van goedkoop veevoer te voorzien. Nederland is de tweede verwerker en doorvoerhaven van soja ter wereld, na China. Driekwart van de 9 miljoen ton die jaarlijks Nederland binnenkomt, is afkomstig uit Zuid-Amerika. Bijna alle geïmporteerde soja is de genetisch gemodificeerde variant, hoewel deze teelt in Europa niet is toegestaan.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234