Vrijdag 16/04/2021

ReportageHoger onderwijs

De toekomstige elite van Frankrijk vecht voor het milieu, en dus tegen Total

Zo’n 700 studenten telt de Campus de la Transition, een alternatief academisch instituut waar onderwerpen worden onderwezen vanuit milieu­oogpunt. Beeld NYT
Zo’n 700 studenten telt de Campus de la Transition, een alternatief academisch instituut waar onderwerpen worden onderwezen vanuit milieu­oogpunt.Beeld NYT

Studentenprotest op een Franse topschool tegen de komst van een onderzoeksinstituut van oliegigant Total tekent een nieuwe generatie. Milieu hoort voortaan op de politieke agenda en in het onderwijs.

De uitgestrekte campus van de École Polytechnique, een van Frankrijks meest prestigieuze ingenieursopleidingen, fungeerde lang als een magneet voor de grootste Franse industrie- en energiebedrijven. Daar waren de knapste koppen te vinden. Na hun afstuderen lagen leidende functies in het bedrijfsleven en bij de overheid voor het oprapen.

Dus was het voor olie- en gasgigant Total vorig jaar niet meer dan logisch om de vestiging aan te kondigen van een onderzoekscentrum van de École Polytechnique op de campus ten zuidoosten van Parijs. Maar in plaats van lof regende het boze reacties. Honderden studenten stemden tegen de komst van het centrum. In een tijd dat ingenieurs en wetenschappers een leidende rol moeten spelen bij het streven naar een duurzamere wereld, was hun argument, geeft dit project bovenmatige invloed aan een bedrijf dat zich wereldwijd bezig blijft houden met het aanboren van fossiele energiebronnen.

Onderwijs voor nieuwe elite

“Ik vind het ergerlijk dat Total op die manier invloed op mij uitoefent, een bedrijf met een nogal eenzijdige kijk op de energietransitie”, zegt de 22-jarige Benoît Halgand. Hij zit in het laatste jaar van de Polytechnique en vreest dat Total “nog vele jaren olie en gas zal willen gebruiken”.

Een woordvoerder van Total zei in een reactie dat het bedrijf ernaar streeft tegen 2050 klimaatneutraal te zijn. Het onderzoekscentrum beoogt uitsluitend “innovatie en research te versnellen naar schone energiebronnen”.

Het conflict aan de École Polytechnique is slechts het laatste van soortgelijke voorvallen aan onderwijsinstellingen voor de toekomstige Franse elite, die lang golden als dé weg naar succes. Inmiddels maken veel studenten zich echter zorgen over de opwarming van de aarde, en wijzen ze de bedrijven die naar hen smachten op hun verantwoordelijkheid.

“Door colleges te volgen en later voor zulke ­bedrijven te gaan werken, zijn we deel van een wereld die we tegelijkertijd bekritiseren”, vat de 23-jarige Caroline Mouille, studente aan een ingenieursopleiding in Toulouse, niet alleen haar eigen dilemma samen.

Dus zetten studenten hun universiteiten onder druk om klimaatverandering en andere milieukwesties een centrale plaats te geven in het onderwijsprogramma. Sommige instellingen hebben al stappen in die richting gezet, maar lang niet iedereen vindt die voldoende.

Het milieu is in Frankrijk uitgegroeid tot een belangrijke bron van zorg. Duizenden tieners liepen in 2019 mee in protesten tegen klimaatverandering en president Macron heeft als reactie een referendum aangekondigd over de vraag of de plicht tot bescherming van het milieu moet worden opgenomen in de grondwet.

Nu is de zorg om het milieu ook doorgedrongen tot de top van de onderwijsinstellingen, de Grandes Écoles. Een ontwikkeling die van grote invloed kan zijn op de volgende generaties van degenen die in Frankrijk de dienst gaan uitmaken. Studenten verzetten zich tegen het consumentisme en wat ze zien als de puur op winstbejag gerichte bedrijfsvoering van sommige van Frankrijks grootste bedrijven, zoals cosmeticagigant L’Oréal.

Manifest voor ecologisch ontwaken

Tot voor kort was het studentenprotest aan de Grandes Écoles eerder zeldzaam, in tegenstelling tot aan de gewone universiteiten. Met het gevolg dat de oproepen tot verandering aan de elitescholen nu veel Fransen verrassen. Opvallend is vooral het protest aan de École Polytechnique, die onder het ministerie van Defensie valt en waar de studenten gelden als leden van de strijdkrachten. In die kringen vormt het protest een breuk met de traditionele afstandelijke houding jegens de buitenwereld.

Student Benoît Halgand: “In het verleden voelden vooral ingenieurs zich geroepen tot steeds meer staaltjes van technisch vernuft. Nu vragen we eerder naar het nut daarvan, en naar de invloed van ons werk op milieu en maatschappij.”

In 2018 kwamen studenten aan de beste universiteiten met een ‘manifest voor een ecologisch ontwaken’, met daarin de oproep ‘om de ecologische transitie tot de kern van ons sociaal project te maken’. Binnen een paar weken hadden de initiatiefnemers de handtekeningen van ongeveer 30.000 studenten opgehaald.

Zij zijn het erover eens dat milieukwesties in het hoger onderwijs nog goeddeels onderbelicht blijven. Volgens een onderzoek van de denktank The Shift Project uit 2019 onder 34 Franse universiteiten biedt minder dan een kwart van de opleidingen een cursus over klimaat- en energiezaken. In de meeste gevallen zijn die colleges niet eens verplicht.

In een stroom van open brieven vragen studenten aan besturen van universiteiten om de leerstof van top tot teen te herzien. Vaak gebeurt dat in termen die aan duidelijkheid niets te wensen overlaten. “Ons onderwijs maakt niet genoeg werk van het samenbrengen van ecologische en sociale kwesties”, aldus een recente brief die werd ondertekend door ongeveer 2.000 studenten en oud-studenten aan HEC Paris, een van de beste Europese businessopleidingen.

Sommige universiteiten zijn onder die druk begonnen hun curricula te herzien. De École Polytechnique begon twee jaar geleden met een verplicht seminar over klimaatverandering voor nieuwe studenten. Het Institut National de Sciences Appliquées in Lyon gaat het leerplan helemaal omgooien om alle studenten kennis bij te brengen over milieuzaken.

Kritiek op leerstof

Volgens Matthieu Mazière, onderzoeksleider aan Mines ParisTech, een van de Grandes Écoles, stellen studenten steeds vaker kritische vragen bij de inhoud van de leerstof. Ook vinden ze dat hun docenten te veel vliegreizen maken. Mazière: “Zo worden we gedwongen ons vragen te stellen over hoe we in het leven staan.”

Critici vinden dat die vragen niet ver genoeg gaan. “Wij zijn van mening dat wij het wél hebben begrepen en zij niet”, stelt Lise-Marie Dambrine. Zij studeerde onlangs af aan een instituut voor politieke wetenschappen.

Cécile Renouard, een filosofe die doceert aan verschillende universiteiten, vindt de cursussen over het milieu “niet altijd radicaal genoeg, want ze laten het systeem ongemoeid”.

In 2018 richtte ze de Campus de la Transition op, een alternatief academisch instituut waar tal van onderwerpen, van economie tot rechten, worden onderwezen vanuit milieuoogpunt.

Zo’n 700 studenten bezoeken de campus, gevestigd in een 18de-eeuws kasteel op 60 kilometer ten zuidoosten van het hart van Parijs. Het kasteel is omgeven door tuinen waar studenten prei en pompoenen kweken die uiteindelijk belanden in de keuken van de campuskantine. Le Campus de la Transition werkt samen met universiteiten uit alle delen van Frankrijk.

De studenten achter het eerder genoemde manifest uit 2018 hebben een vereniging opgericht die regelmatig grote Franse bedrijven ter verantwoording roept, bijvoorbeeld door verslag te doen van het speurwerk naar hun CO2-voetafdruk. De boodschap aan medestudenten is om niet te gaan werken voor bedrijven die weigeren te veranderen.

“Bedrijven doen er alles aan om ons over te halen om bij hen te komen werken”, zegt Benoît Halgand, de student aan de École Polytechnique. “Dus als we ze dan vertellen dat we daar geen zin in hebben zolang ze de planeet kapotmaken, of dat we het economisch systeem afwijzen waarin ze werken, schrikken ze behoorlijk.”

Zinloos consumentisme

Die aanpak stuit, niet echt verrassend, op verzet in zowel de academische wereld als het bedrijfsleven. De École Polytechnique veranderde na het studentenprotest de plaats waar het onderzoekscentrum van Total moest komen. Nu staat het 213 meter verderop.

Enkele maanden geleden publiceerde de studentenorganisatie een kritisch rapport over L’Oréal. Het verslag erkende weliswaar dat de multinational probeerde “zijn impact op het milieu te verkleinen”, maar betwijfelde “het nut van alle activiteiten van de onderneming”. Het rapport kwam neer op een aanklacht tegen wat studenten beschouwen als zinloos consumentisme.

Volgens directielid Jean-Claude Legrand verwelkomt L’Oréal de initiatieven ten gunste van het milieu, en is het bedrijf daardoor op dat vlak ook actiever geworden. Maar, zegt hij, met studenten die zich keren tegen het bedrijfsleven als zodanig, of die L’Oréal het liefst zien verdwijnen, is geen dialoog mogelijk.

Philippe Drobinski, klimatoloog aan de École Polytechnique, vindt “een kritische analyse” van de ecologische voetafdruk van bedrijven noodzakelijk. Maar hij verzet zich tegen het systematisch benaderen van tal van zaken vanuit het standpunt van milieuactivisten. Toch prijst hij de studenten: “Als we willen dat dingen veranderen, zijn zij het die daarvoor kunnen zorgen.”

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234