Dinsdag 10/12/2019

De toekomst heet Brazilië

Niet alleen economisch maar ook cultureel en artistiek stuwt Brazilië zich op volle kracht vooruit in de vaart der volkeren. Dat zie je aan de explosie van boeiende expo's bij Europalia Brazil. Jan Goossens, artistiek leider van de Brusselse KVS, ging ter plaatse op zoek naar de bron van zoveel artistieke expressie. Voor De Morgen schreef hij dit 'bericht uit de nieuwe wereld'.

Eigenlijk begint mijn cultureel bezoek aan Brazilië de avond voor ik op het vliegtuig stap. Samen met Arno beland ik in het Brusselse Théâtre 140 op het concert van levende legende Tom Zé. Niet te missen had Hintjens gezegd en hij heeft gelijk. De generatiegenoot van Caetano Veloso en Gilberto Gil zingt en springt twee uur lang van de ene kant van het podium naar de andere alsof hij er 25 en geen 75 is.

Muzikaal en politiek is het optreden van een aanstekelijke scherpte en generositeit. Zé heeft de vinger nog steeds aan de pols van het hedendaagse Brazilië en met zijn mix van vele stijlen laat hij het label 'wereldmuziek' probleemloos achter zich. Als overtuigd mannelijk feminist is hij een waardig onderdaan van Dilma Rousseff, de vrouwelijke presidente van de nieuwe Zuid-Amerikaanse wereldmacht.

Tom Zé bezocht België in het kader van Europalia Brazilië dat vele grote namen naar ons land haalde. Onder meer daarom is er in Brazilië kritiek te horen. Enkele dagen later spreekt João Braune van productiehuis Fomenta in Rio de Janeiro me daarop aan. Te zeer bezig met diplomatieke overwegingen en politiek correcte representatie, te weinig met artistieke reflectie: dat is zijn oordeel over Europalia. Misschien wat ongenuanceerd, als je denkt aan het spannende werk van een artieste als Lia Rodriguez die deze week in het Kaaitheater staat. Maar een week in Brazilië bewijst alleszins dat er dingen aan de hand zijn die Europalia nooit kan tonen.

Het Festival Panorama de Dança in Rio viert zijn twintigste verjaardag en is met veertig producties stilaan het grootste in zijn soort in Latijns-Amerika. Het beste uit Brazilië, van zowel jonge als oudere artiesten, staat er naast prestigieuze internationale namen. Net zoals het Kunstenfestivaldesarts vindt Panorama plaats in een vijftiental zalen in de hele stad. En het heeft een legertje van subsidiënten en sponsors achter zich, van de federale staat over de stad Rio tot de Banco do Brasil.

Ook tal van bedrijven kloppen zelf aan de deur met de vraag wat ze kunnen doen, iets wat onderbelicht bleef in de Eén-uitzending Brazilië voor beginners waarin Unizo-voorman Karel Van Eetvelt enkele Braziliaanse ondernemingen bezocht. Daar zitten de voordelige tax incentives in Brazilië zonder twijfel voor iets tussen. Wie een deel van zijn winsten investeert in culturele projecten, betaalt minder belastingen. Er is echter meer aan de hand, want zonder voedingsbodem vallen die tax cuts op barre grond.

Brazilië is niet enkel een forse economie in opmars, maar ook een dynamisch en vooruitziend land waar investeringen in zachte sectoren niet als verloren geld worden gezien. Ook als het over cultuur gaat, groeit het bewustzijn dat er moet worden gestreefd naar gedeelde verantwoordelijkheden - overheden samen met tal van privé- en andere partners. En vooral: dat iedereen wel kan varen bij een sterke publieke sector die collectief gedragen wordt. Niet enkel artiesten en hun publieken, maar een hele samenleving.

Rosas

De eerste ochtend loop ik de ploeg van Rosas tegen het lijf. Ze hebben er een tournee opzitten in São Paulo, Belo Horizonte en Rio met drie voorstellingen, van het dertig jaar oude Fase tot het recente En Atendant. Iedereen is enthousiast: over de ontvangst door het publiek, de festivals waar werd gespeeld, het land en zijn energie.

Naast het solide werk van De Keersmaeker of Jérôme Bel is er ruimte voor avontuurlijk lokaal werk. Op het festival zelf, maar ook binnen het Carioca Platform voor jonge artiesten dat wordt gefinancierd door de stad Rio en waarvoor ook internationale programmatoren zijn uitgenodigd. Emilio Kalil, de cultureel secretaris van de stad, laat zich veelvuldig zien op het festival en zoekt het gesprek met de internationale gasten op. Als Braziliaan van Libanese afkomst die via São Paulo in Rio belandde, is hij een product bij uitstek van de curieuze melting pot die Brazilië blijft.

Kalil wil de kaart van de internationalisering resoluut trekken, maar beklemtoont ook het belang van een lokale verankering. In elk geval is het een verademing om te spreken met een cultureel functionaris die blijk geeft van visie en nieuwsgierigheid en die het belang van lokaal investeren en een dialoog met de rest van de wereld aan elkaar weet te koppelen.

Een van de interessantste jonge artiesten op het festival is theatermaakster Christiane Jatahy. Van haar is onder andere Julia te zien: een meeslepende en multimediale bewerking van Freule Julie van August Strindberg. Jatahy haalt die repertoiretekst resoluut naar zich toe en werkt met enkele ijzersterke jonge spelers. De voorstelling gaat door in een van de zalen in Rio van de SESC, oftewel de Braziliaanse Kamer van Koophandel.

De SESC was in eerste instantie enkel actief in het onderwijs en de gezondheidszorg. Maar vanuit het inzicht dat het niet enkel zo is dat je je werknemers en je bevolking in vorm houdt, werd de organisatie op korte tijd een energieke speler op het culturele veld. De SESC heeft zijn eigen culturele programmeringsteams, substantiële budgetten in de grote steden en vooral ook prima zalen. In de regio van São Paulo alleen al zijn het er een dertigtal, het was trouwens daar dat Rosas speelde. En terwijl ik in Rio ben, is de SESC niet alleen partner van het Panorama-festival, maar ook gastheer van het Franse theatermonument Ariane Mnouchkine die op bezoek is. Jong werk uit Rio naast Europese ijkpunten: il faut le faire. Hierover is nagedacht.

Wie dit jaar niet in de programmering van het festival zit, is Braziliës meest getalenteerde choreograaf Bruno Beltrão. Hij werd door Frie Leysen in België geïntroduceerd en mag Anne Teresa De Keersmaeker en William Forsythe tot zijn fans rekenen. Met enkele collega's bezoek ik hem bij hem thuis in Niterói, aan de andere kant van de baai van Rio. Zijn huis is een groot atelier voor zijn compagnie van jonge urban dancers die op straat leerden bewegen, maar die Beltrão naar het toppunt van hun choreografische vaardigheden stuwt.

Beltrão en zijn dansers zitten in een onderzoeksfase. De ene dag zijn ze via hun laptops en iPads op YouTube op zoek naar de meest diverse materialen die ze vervolgens 'pikken', van Rihanna over urban dance uit Kinshasa tot Fred Astaire. De volgende dag trekken ze de dansstudio in om met hun buit aan de slag te gaan.

Pas binnen anderhalf jaar moet er een nieuwe voorstelling staan en de hele creatieperiode wordt gefinancierd door oliemaatschappij Petrobras. Weinig eisen en voorwaarden, maar wel een cheque van meer dan een half miljoen euro: dat is wat de grootste olieproducent van Brazilië investeert in dit weerbarstige toptalent. Beltrão zit zo in een zetel. Hij kan zonder veel productiedruk werken met een groep dansers die langzaam familie worden. In de gesprekken met Europese programmatoren kan veel, maar moet weinig.

Grote schoonmaak in Rio

Rio de Janeiro blijft natuurlijk een stad van enorme contrasten. De lage stadsdelen dicht bij de zee hebben nu eens iets van Parijs en dan weer van Los Angeles. Maar zodra je de favela's in de heuvels intrekt, heb je eerder het gevoel in een Afrikaanse grootstad te zijn. Tijdens mijn verblijf wordt in Rosinha, de grootste favela van Rio, een van de belangrijkste drugsbaronnen gearresteerd. Daarop volgt een schoonmaakoperatie waarbij grote militaire middelen worden ingezet.

Men heeft een duidelijke agenda: voor de wereldbeker voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in 2016 moet Rio een veilige stad zijn. Op langere termijn wordt het met elkaar verbinden van de chique wijken en favela's de grote uitdaging voor het Brazilië van morgen. Daarvoor zal meer nodig zijn dan artiesten en cultuur.

Maar het is wel een feit dat danscompagnies een van de weinige uitwegen bieden aan jongeren uit achtergestelde wijken. Of het nu stervoetballer Ronaldinho is die terugkeert naar Flamengo, de populairste club uit Rio waar hij zijn eerste balletjes trapte, of de dansers van Beltrão: de meesten hadden evengoed in een even lucratieve, maar iets minder legale business kunnen belanden.

Baas boven Portugal

Fascinerend is de band die Brazilië ontwikkelt met de rest van de Portugeestalige wereld. Een van de artiesten op het Panorama-festival is Panaïbra Gabriel uit Maputo, graag gezien in vele Europese huizen. Er lopen verder ook enkele dansers en programmatoren uit Portugal rond. Voor hen allen is het duidelijk dat de verhoudingen onherroepelijk gekanteld zijn. Het voormalige derdewereldland Brazilië is nu de machtige en kapitaalkrachtige grote broer.

Panaïbra Gabriel is met zijn gemengd Mozambikaans-Zuid-Afrikaans gezelschap wekenlang in residentie in Rio. Hij toont er de eerste intrigerende etappe uit een voorstelling die de complexe geschiedenis tussen Mozambique en Zuid-Afrika traceert. In eigen land kan hij van zulke werkomstandigheden enkel dromen. En in de gesprekken tussen de Brazilianen enerzijds en de Portugezen en Europeanen anderzijds tekent zich een dynamiek af die een half decennium terug ondenkbaar was. Het zijn niet langer de Europeanen die substantiële budgetten voorhanden hebben en probleemoplossend uit de hoek komen, maar steeds meer de Brazilianen.

Niet dat dat al zonder horten of stoten verloopt. Op het vlak van de cultuurpolitiek is er nog niet veel langetermijndenken, bestaan er geen heldere decreten en zijn er veel platte politieke keuzes die na iedere verkiezing weer op hun kop worden gezet. Maar het nieuwe zelfbewustzijn is ontegensprekelijk en het valt op dat Europees getreuzel en gezeur over besparingen op niet al te veel geduld kan rekenen.

Zeker ten aanzien van hun voormalige kolonisator dicteren de Brazilianen de wet en hetzelfde geldt trouwens voor die andere ex-kolonie, het snel steenrijk geworden Afrikaanse olieland Angola. Daar heeft men ondertussen zelfs af te rekenen met illegale Portugese immigranten, al gaat het voorlopig niet om artiesten. Het houdt allemaal natuurlijk ook risico's in voor Brazilië, op een nieuw soort arrogantie. Panorama-directrice Nayse Lopez is er zich van bewust en stipt aan dat Brazilië in de rest van Zuid-Amerika al als de nieuwe imperialistische grootmacht wordt gezien.

Op mijn laatste avond blijkt dat het Panorama-festival ook de banden met de volatiele Arabische wereld probeert aan te halen. In de gebouwen van de Banco do Brazil is de sterke solovoorstelling Aléeff van Tauffiq Izeddiou uit Marokko te zien. De voorstelling die gaat over afkomst en identiteit en over Izeddious gevecht om als hedendaags danser een volwaardige plek in zijn samenleving te verwerven, raakt een gevoelige snaar bij de Brazilianen. Ze is ook op haar plaats in het culturele centrum van de Nationale Bank: een aantrekkelijke en goed geëquipeerde plek met een prima boekenwinkel en grote tentoonstellingen. Tijdens het Panorama-festival loopt er een over India, zijn geschiedenis en cultuur. "Omdat zowel India als Brazilië een grote toekomst voor de boeg hebben", zo verantwoordt de curator. Over Europa geen woord.

Het is uiteraard niet zo dat er bij deze Braziliaanse culturele lente geen vragen kunnen worden gesteld. De lokale artiesten zijn de eersten om dat te doen. Bruno Beltrão ergert zich openlijk aan het feit dat het steeds meer bedrijven als Petrobras en de Banco do Brazil zijn die bepalen hoe de officiële culturele identiteit van het land eruitziet. En producer João Braune maakt zich weinig illusies over de motieven van de sponsors: schrap de tax incentives en het is gedaan met de investeringen. Maar ze geven ook toe dat het momenteel beter werken is dan ooit. Als Europeaan kun je je moeilijk van de indruk ontdoen dat in Brazilië wordt opgebouwd wat we in grote delen van ons continent in ijltempo aan het afbreken zijn: een breed gedragen artistiek landschap dat op evidente wijze deel uitmaakt van een gezonde samenleving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234