Dinsdag 02/03/2021

Vanavond op tv

De thematiek van 'A Clockwork Orange' blijft na 43 jaar overeind

De jonge, sadistische en gewetenloze leider Alex en zijn bende in de Korova Milk Bar. Beeld rv
De jonge, sadistische en gewetenloze leider Alex en zijn bende in de Korova Milk Bar.Beeld rv

A Clockwork Orange schetste in 1972 een angstaanjagend toekomstbeeld. Maar dat weerhield filmjournalist Jan Temmerman niet om te gaan kijken. Laat het u vanavond ook niet tegenhouden.

De film, gebaseerd op de gelijknamige roman van de Engelse schrijver Anthony Burgess, was eind 1971 in de VS en begin 1972 in Groot-Brittannië uitgebracht en had daar meteen voor de nodige opschudding gezorgd. Controverse was niet nieuw voor Stanley Kubrick, die zijn oorlogsfilm Paths of Glory (1957) jarenlang verboden zag en daarna met zijn Nabokov-verfilming Lolita (1962) de fatsoensrakkers tegen de haren streek. Zelfs een subliem meesterwerk als 2001: A Space Odyssey (1968) werd in eerste instantie op erg gemengde gevoelens onthaald.

En dan was er dus A Clockwork Orange, dat bij zijn release in de VS door Pauline Kael, de toen al legendarische critica van The New Yorker, neergesabeld werd als 'a porno-violent sci-fi comedy'. Dat wist ik toen niet, het internet moest nog uitgevonden worden en als student kon ik mij geen abonnement op The New Yorker permitteren.

Onvoorziene neveneffecten

Maar zouden deze en andere afbrekende recensies mij weerhouden hebben om A Clockwork Orange te gaan bekijken? Zeker niet. Ik was toen al een grote fan van Kubrick, die bij elke nieuwe en qua onderwerp en stijl totaal verschillende film het genre bleek te vernieuwen. En welke jonge filmfan houdt niet van een potje polemiek en een stevige scheut controverse? Zeker als het ook nog eens met seks en geweld te maken heeft?

Seks en gratuit geweld zijn niet toevallig het favoriete tijdverdrijf van de jonge, sadistische en gewetenloze bendeleider Alex, de rol die acteur Malcolm McDowell in een klap wereldberoemd zou maken. Als hij na een moord - hij slaat met een enorme witte penis een vrouw de hersens in - in de gevangenis belandt, geeft hij zichzelf op voor een 'revolutionair' experiment. De behandeling moet een oplossing bieden voor de overbevolkte gevangenissen. Het blijkt een soort walgtherapie te zijn, die hem bij elke confrontatie met seks en geweld weerloos en kotsmisselijk moet maken. Het blijkt te werken. Alex wordt vrijgelaten, maar er zijn toch nog onvoorziene neveneffecten.

Onder meer door de futuristische look (de Korova Milk Bar werd meteen een klassieker), het ironisch gebruik van klassieke en andere muziek (Alex dweept met Beethoven, maar kan ook overweg met deuntjes als 'Singin' in the Rain') en de ongewone dialogen (auteur Burgess had een speciaal kromtaaltje bedacht), oogde en klonk de film resoluut modern. Zelfs avant-gardistisch.

Wat het seks- en geweldgehalte betreft, zal de (nieuwe) kijker, anno nu, wellicht vaststellen dat het eigenlijk nogal meevalt. Maar de echte thematiek en dus de (ernstige) controverse blijft helemaal overeind, want dat is namelijk een moreel en existentieel dilemma. Kan en mag men (de staat, de wetenschap, etc.) het kwaad bestrijden door een mens zijn vrije wilsbeschikking te ontnemen? Volgens Anthony Burgess staat de titel A Clockwork Orange voor "the application of a mechanistic morality to a living organism oozing with juice and sweetness". De vraag is gesteld, het antwoord blijft ter discussie staan.

Even dit nog: van Stanley Kubrick wordt vaak gezegd dat hij geen of weinig gevoel voor humor had. Maar hij hield toch zeker wel van een insidegrapje, want in A Clockwork Orange zien we Alex in een platenzaak rondlopen, waar ook de soundtrack van 2001: A Space Odyssey te koop is.

A Clockwork Orange, 20.40 uur op Canvas.

null Beeld © PHOTO12
Beeld © PHOTO12
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234