Maandag 21/10/2019

De terugkeer van de slaapwandelaars

De wereld is kortelings gaan lijken op het Europa van 1914

Op 28 juni 1914 werden de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger, aartshertog Franz Ferdinand, en zijn vrouw Sofie, hertogin van Hohenberg, vermoord in Sarajevo - waardoor een reeks slechte beslissingen op gang werd gebracht die leidde tot de Eerste Wereldoorlog. Een eeuw later wordt de wereld opnieuw verscheurd door conflicten en onzekerheden, zoals in het Midden-Oosten, Oekraïne en de Oost- en Zuid-Chinese Zee. Kan inzicht in de vergissingen die in 1914 zijn begaan de wereld helpen een nieuwe grote ramp te voorkomen?

Het is een feit dat de wereldorde de afgelopen honderd jaar dramatisch is veranderd. Maar het steeds indringender gevoel dat we de controle over de geschiedenis zijn kwijtgeraakt, samen met ernstige twijfels over de bekwaamheden en principes van onze leiders, verleent de gebeurtenissen in Sarajevo van 1914 een zekere relevantie.

Nog maar een jaar geleden zou iedere vergelijking tussen de zomer van 1914 en nu kunstmatig hebben geleken. De enige parallel die kon worden getrokken beperkte zich tot Azië: deskundigen vroegen zich af of China geleidelijk aan de moderne equivalent aan het worden was van het Duitsland onder keizer Wilhelm II; de toenemende regionale spanningen over de territoriale claims van China leken tot op zekere hoogte op de situatie op de Balkan aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.

De afgelopen paar maanden is de mondiale context echter aanzienlijk veranderd. Gezien de recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten en Oost-Europa kun je gerust stellen dat de hele wereld is gaan lijken op het Europa van 1914.

Kernwapens

In feite is de situatie vandaag de dag misschien nog wel gevaarlijker. Een eeuw geleden werd de wereld immers niet geplaagd door het spookbeeld van een nucleaire apocalyps. Omdat de instrumenten voor de collectieve zelfmoord van de mensheid nog moesten worden uitgevonden, kon de oorlog nog steeds - in de beroemde woorden van de Pruisische strateeg Carl von Clausewitz - worden gezien als "de voortzetting van de politiek met andere middelen".

Kernwapens veranderden alles, waarbij de daaruit voortvloeiende balans van de angst het tot ontbranding komen van de Koude Oorlog wist te voorkomen (ondanks diverse bijna-ongelukken, zoals de Cubaanse rakettencrisis uit 1962). Maar in de loop der tijd werd de zogenaamde 'wederzijds gegarandeerde vernietiging' een steeds abstracter concept.

Iran probeert de Verenigde Staten er nu van te overtuigen dat een fundamentalistisch kalifaat van Aleppo tot Bagdad een veel groter gevaar vormt dan kernwapens. Oekraïne lijkt, in het escalerende conflict met Rusland, zich de meeste zorgen te maken over een energie-embargo, niet over het Russische kernwapenarsenaal. Zelfs Japan - het enige land dat aan den lijve een kernaanval heeft ervaren - lijkt onverschillig over het Chinese bezit van kernwapens, nu het een assertieve houding aanneemt tegenover het steeds machtigere buurland.

Kortom: de 'bom' lijkt niet langer de ultieme bescherming te bieden. Deze verandering is op zijn minst voor een deel toe te schrijven aan de mondiale proliferatie van kernwapens. Het was veel makkelijker landen ertoe over te halen een gemeenschappelijke reeks regels te aanvaarden toen zij nog, ondanks hun onverzoenlijke ideologieën, veel van de westerse cultuur deelden.

Hierin schuilt het tweede fundamentele verschil tussen 2014 en 1914: Europa is niet langer het centrum van de wereld. Het Kiev van vandaag kan niet worden vergeleken met het Sarajevo van een eeuw geleden. Een conflict dat in Europa is begonnen kan zich niet langer ontwikkelen tot een wereldoorlog, niet in de laatste plaats omdat een groot deel van Europa lid is van de Europese Unie, wat - ondanks de huidige impopulariteit van de EU - een oorlog tussen haar lidstaten ondenkbaar maakt.

Gezien dit alles liggen de werkelijke risico's buiten Europa, waar niet zo'n raamwerk voor de vrede bestaat en de regels van het spel enorm variëren. In deze context is de toenemende bezorgdheid van de wereld - geïntensiveerd door de herinnering aan de moordaanslag op aartshertog Ferdinand - zeer toepasselijk.

Waarschuwing

In het Midden-Oosten is een jihadistische staat ontstaan. Aziatische landen zijn naar het voorbeeld van China kunstmatige eilanden gaan vormen in de Zuid-Chinese Zee, om hun territoriale claims te versterken. En de Russische president Vladimir Poetin streeft openlijk anachronistische imperiale ambities na. Deze ontwikkelingen zouden een waarschuwing moeten zijn dat de wereld de waarheid niet uit de weg kan gaan en tegelijkertijd een ramp kan vermijden.

In 1914 hebben de Europese leiders, nadat ze er niet in waren geslaagd bevredigende compromissen te sluiten, zich neergelegd bij de onvermijdelijkheid van de oorlog (sommigen enthousiaster dan anderen). Of, in de woorden van historicus Christopher Clark: ze "slaapwandelden" de oorlog in. Hoewel 2014 ogenschijnlijk weinig gemeen heeft met 1914, is er één cruciaal gemeenschappelijk kenmerk: het risico dat een steeds ingewikkelder veiligheidsklimaat de niet bepaald uitmuntende leiders zal verrassen. Voordat zij zich bewust worden van de gevaren, kan de situatie uit de hand lopen.

© Project Syndicate, 2014

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234