Zaterdag 28/05/2022

De teruggang van de Europese sociaaldemocratie

Het debacle van de SPD, zondag, zorgt tot ver buiten Duitsland voor schokgolven. ‘Een Europa zonder links’, kopte de Italiaanse krant La Stampa. In The New York Times heette het dat ‘terwijl de tijden slecht zijn voor het kapitalisme, de socialisten in Europa lijden’. Zolang Europa het ‘losgeslagen grootkapitaal’ niet temt, zullen de sociaaldemocraten verliezen. Maar die strijd krijgen ze niet meer gestreden, vreest de Franse analist Bernard Guetta.

De oudste sociaaldemocratische partij van Europa, de SPD, heeft zondag een opdoffer van jewelste geïncasseerd. De verkiezingen voor de Bundestag verloor ze niet zomaar, bovendien betrof het ook haar zwaarste nederlaag sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Met nog maar 23 procent van de stemmen kan de SPD niet alleen bezwaarlijk aan haar klassieke roeping van volkspartij blijven voldoen, evenmin weet ze tot welk deel van het volk ze zich helemaal moet richten: degenen die de linkse bocht willen maken, dan wel zij die stevig in het centrum willen blijven.Eveneens zondag werd in het Zuid-Europese Portugal gestemd. De socialisten blijven er dan wel de grootste partij, een absolute meerderheid bleek er voor premier Sócrates niet langer in te zitten, en moeilijke coalitiegesprekken wachten hem. In Italië raakt links amper nog op de been, terwijl de even rocamboleske als ondemocratisch regerende premier Berlusconi het in principe makkelijk zou moeten maken. In Groot-Brittannië gelooft geen enkel Labourlid nog in een mogelijke overwinning in 2010 en ook het EU-parlement ging in juni een stuk meer naar rechts. Als centrumlinks nog niet dood is in West-Europa, dan is het alleszins erg ziek. Analisten geven meerdere redenen aan voor de terugval, die we grosso modo in vijf punten kunnen samenvatten.

1In historisch opzicht is de slag thuisgehaald

Het zijn de klassieke socialistische partijen die destijds voor de sociale zekerheid hebben gevochten en haar ook met groot succes gerealiseerd hebben. Overal in de wereld wordt met fascinatie naar het Europese sociaal model gekeken - naar verwezenlijkingen als de ziekteverzekering, gulle pensioenstelsels, uitkeringen voor werklozen, collectieve arbeidsovereenkomsten enzovoort. Links heeft een model tot stand gebracht dat, alles welbeschouwd, zo mainstream is geworden dat de kiezer er niet langer bij stilstaat, of lijkt te zijn vergeten hoeveel offers nodig zijn geweest om Europa’s rijkdom beter te verdelen en daarbij de klippen van het totalitarisme te omzeilen. In die zin zijn de oude socialistische partijen een beetje het slachtoffer geworden van hun succes.Bovendien wordt de essentie van het systeem niet echt bedreigd: ook de rechtse partijen stellen het niet fundamenteel ter discussie, al wil menige regering het dan nog zo graag goedkoper maken en er dus de hakbijl in zetten. Een van de redenen die aangehaald worden om de diverse socialezekerheidsstelsels te hervormen, is van economische aard: dat de stelsels de Europese concurrentiekracht schade berokkenen.

2De middenklasse wil niet langer betalen

Vanaf het midden van de jaren zeventig werd duidelijk dat de sociale zekerheid erg duur was. Bedrijfsleiders van kleine en middelgrote ondernemingen klaagden over hoge arbeidskosten. Een deel van de middenklasse begon verzet aan te tekenen tegen de financiering van het stelsel, of correcter, tegen de belastingdruk die er het gevolg van was. Diegenen onder hen die ooit links gestemd hadden, begonnen naar het centrum en naar rechts op te schuiven. Maar bovenal begon zich een besparings- en crisisdiscours in de geesten te nestelen dat op lange termijn - ondanks een rist electorale successen - zware gevolgen zou hebben voor de socialististen. Ook had de perceptie ingang gevonden dat linkse partijen zware vehikels waren die logge, inefficiënte administraties hadden opgezet. De middenklasse hervond haar vertrouwen pas toen de Derde Weg van Tony Blair eraan kwam, een verhaal dat maar een beperkte houdbaarheid had - zie de problemen van Labour in Groot-Brittannië. Hoe dan ook, stelde de Duitse filosoof Peter Sloterdijk onlangs in het erg polemische essay Die Revolution der gebonden Hand (‘De revolutie van de gevende hand’), “de plausibele liberale these dat de productieve burger uitgebuit wordt door de niet-productieve heeft de veel minder geloofwaardige, socialistische these dat het kapitaal de arbeid uitbuit, een hak gezet”. Als die veronderstelling klopt, en het waar is dat te weinig mensen bijdragen aan het onderhoud van te veel anderen die behalve hun afhankelijkheid niets bijdragen, “dan kan het gevolg daarvan de opkomst van een postdemocratisch tijdperk zijn dat we ons op dit ogenblik liever niet voor de geest halen”.

3De klassieke achterban is verdwenen

Na de val van de Muur, in de jaren negentig, werd de historische identiteit van veel socialistische partijen overboord gegooid zonder dat er een duidelijk leesbare nieuwe identiteit ontstond. Een flink deel van het traditionele electoraat raakte het noorden kwijt en haakte af. De nieuwe kiezers die de partijen in de plaats daarvan binnenhaalden, veelal onder de middenklasse, bleken echter minder standvastig dan gedacht. De economische crisis die ook Europa in de greep heeft, maakte korte metten met het fragiele optimisme van het jongste decennium. De maatschappelijke kloof nam toe naarmate de sociaaleconomische perspectieven somberder werden. Een deel van de kiezers vertrok naar centrumrechts, in Duitsland, Frankrijk en Nederland lokte het ongenoegen ook meer en meer kiezers naar de linkerflank: in Duitsland doen Die Linke het goed, terwijl in Frankrijk La Gauche, opgericht door oud-PS’er Jean-Luc Mélenchon naar het voorbeeld van haar Duitse evenknie, in de lift zit. In beide partijen vinden oud-communisten, linkse socialisten en andersglobalisten elkaar over alle theoretische en ideologische grenzen heen terug. Het populisme dat die formaties vaak kenmerkt, staat in schril contrast met het genuanceerde verhaal waar sociaaldemocratische partijen door hun maatschappelijke spreidstand toe gedwongen worden. Behalve naar de radicaal linkse partijen is een deel van de sociaaldemocratische kiezers ook naar de groenen overgelopen.

4De macht van het geld is zelden groter geweest

Sinds de instorting van de Sovjet-Unie en de economische globalisering wordt links meer dan ooit geconfronteerd met de brutaliteit van het geld. Met de macht die het vandaag heeft, vreest het kapitaal geen revoluties meer en lacht het met grenzen - en daardoor met de macht van regeringen en staten. Die laatste zijn niet langer bij machte stevig verzet te bieden, ook al hebben zij alles welbeschouwd de hefbomen in handen om dat wel te doen. De voorbije dertig jaar hebben zowel rechts als links geliberaliseerd, geprivatiseerd en gedereguleerd. In het licht van de huidige crisis is de ironie dat uitgerekend rechtse politici, Nicolas Sarkozy in de eerste plaats, maar ook Angela Merkel, de voorbije maanden de grootste zichtbaarheid genoten als het over de strijd tegen de bonussen of tegen de uitwassen van het wilde kapitalisme ging. In het Europese politieke spectrum zou ook een Barack Obama zich eerder rechts dan links van het centrum situeren. “Centrumrechts heeft zich beter aan de moderniteit aangepast dan centrumlinks”, betoogde Michel Winnock van het Parijse Institut d’Etudes Politiques (IEP) deze week nog in The New York Times.

5Het antwoord op de veranderde wereld blijft uit

De samenleving anno 2009 is complexer dan ooit. In het licht van de snel oprukkende globalisering kwamen issues als migratie, transnationale misdaad, identiteit, religie, leefmilieu, klimaatverandering, terrorisme en noem maar op de klassieke sociale, economische en politieke agenda overhoopgooien. “Die radicaal veranderde wereld heeft, vanuit het perspectief van veel kiezers, geen afdoende, origineel en efficiënt antwoord gekregen van de formaties die zichzelf altijd als volkspartijen opgeworpen hadden”, stelde niemand anders dan de geestelijke vader van de Derde Weg Anthony Giddens vorige maandag in La Repubblica. Als dat antwoord er niet snel komt, zo vreest dan weer de Amerikaanse politoloog Tony Judt, dan “heeft het socialisme geen toekomst in Europa. Omdat het fundamenteel deel uitmaakt van de Europese democratische consensus, is dat slecht nieuws.” De sociaaldemocratie, zo besloot deze week de Franse geopolitoloog Bernard Guetta op France Inter, “moet zichzelf herstichten en weer incontournable worden. Ze moet er op continentale schaal in slagen de publieke slagkracht te herstellen, een Europese staat in het vooruitzicht stellen die genoeg macht heeft om regels op te leggen aan het geld.” Helaas, besluit hij, “is links er nog niet in geslaagd die strijd te leveren, meer nog, het slaagt er niet eens in hem begrijpbaar te maken.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234