Donderdag 21/11/2019

De tedere tijdreis

Niemand weet wat een leporello is, maar iedereen kent de accordeonboekjes met postkaarten. Dirk Leyman verzamelt ze van toen hij kind was, nu brengt hij ze bijeen in een boek: Europe Express. 'Het is een droom die je oproept.'

Eerst laat Dirk Leyman een stukje Kraftwerk zijn boek inleiden, bijna vanzelf komen ook de Boring Postcards van fotograaf Martin Parr verderop ter sprake. Maar zelf begint hij zo: "Een eenvoudige, kartonnen schoenendoos. Hoeveel collecties zouden er ontspruiten aan dit quasi universele wegwerpobject? Hoeveel schatten sluimeren er in deze onaanzienlijke omhulsels?"

Hij was 12 en nog lang geen literair journalist voor De Morgen toen de kleine Leyman in zo'n schoenendozen postkaarten en leporello's stopte. Toegegeven: het woord 'leporello' zei ons niks. We dachten aan een vreemde ziekte. Misschien iets met armoede. Maar ver van lepra of Poverello liggen deze dromen op blinkende kaarten. Het woord, schrijft hij, komt van de bediende van Don Juan in Mozarts Don Giovanni en dat was omdat die "nauwkeurig de namen van de geliefden van zijn meester in een dergelijk vormgegeven boek" noteerde.

Maar hij was dus 12. "Mensen brachten postkaarten en zo'n accordeonboekjes voor me mee van op reis", zegt Leyman. "Ik zat ook altijd met mijn neus in atlassen of over wereldbollen gebogen. Aardrijkskunde en geografie boeiden me toen erg als jongen. En toen ik later ging reizen, kocht ik ze zelf."

Bladerend door Europe Express zie je zijn collectie - knap en zeer tactiel in beeld gebracht door fotograaf Philippe Debeerst - met een aanvulling uit de verzameling van Ronald Gestels. Dat was goed, Leyman haakte ooit een paar jaar af met verzamelen en merkte een lacune in zijn eigen schoenendozen. Vele leporello's uit de jaren 30 had hij niet, ook al hernam hij z'n passie een jaar of acht geleden en kijkt hij tot vandaag op rommelmarkten naar dat oude goud. "Het toeval is belangrijk. Ik koop niks op Catawiki of eBay."

Armchair traveller

Maar we reizen dus door Europa, beginnend in de Benelux, doel van alle schoolreizen: het Atomium, het Hellend vlak van Ronquières (wie zag het níét?), het Lam Gods in Gent. Dan de grens over. Naar Amsterdam! Of Parijs, en zo naar het zuiden van het meest bereisde vakantieland. "Ik werd nooit een fanatieke reiziger. Maar eenmaal weg, wil ik steeds blijven. Toch bleef ik vooral in Europa hangen. Dat had eerst met - intussen overwonnen - vliegangst te maken, maar ook met het feit dat ik vooral graag in mijn verbeelding reis. Dit boek is fantasie en natuurlijk wil je wel graag naar die plekken. Maar het is vooral een droom die je oproept."

Hij schrijft dat mooi: 'Een imaginaire voyage autour de ma chambre, naar het voorbeeld van Xavier de Maistre, kon soms volstaan. Ik ben het typevoorbeeld van de armchair traveller die zichzelf af en toe een schop onder de kont moet (laten) toedienen, dan toch vertrekt en er zich vervolgens over verbaast waarom hij niet vaker reist."

Typisch: in eigen land circuleerden leporello's of setjes postkaarten van Expo 58, 'Binnenzichten van het Museum van Belgisch Congo', de Floraliën in Gent en het Sportpaleis van Antwerpen. Maar ook dé Kust. Dé Ardennen. Knokke-Zoute. Leyman: "Vaak vraag je je toch af, als je ze bekijkt: 'Wie gaat daar nu naartoe?''' Zoals Martin Parr, de beroemde Magnum-fotograaf, ooit een boek uitbracht met Boring Postcards waarin dan hotellobby's en industrieterreinen te zien waren, zijn er dus ook boring leporellos?

"Sommige zijn inderdaad saai en onbedoeld grappig. Het boek zit vol knipogen. Er staat bijvoorbeeld een folder voor de kust in mijn boek. Je ziet drie mensen op een paard zitten, heel mistroostig, alsof ze er tegen hun zin op zitten. Ook typisch is dat veel van die boekjes bijgewerkt en bijgekleurd zijn. Kunst is het dus niet, het laveerde vaak tussen kunst en kitsch. Maar tegelijk was de typografie verzorgd. Zwitserland bijvoorbeeld had een mooie traditie in iconografie en iemand als Herbert Matter, zelf fotograaf en bekend graphic designer, werd aan dit soort opdrachten gezet. Maar boring leporellos bestaan zeker. Je ziet vaak ook dezelfde foto's terugkeren, maar met een lichte variant. Overigens valt ook op dat de fotografen zélf vaak anoniem bleven. Ze zijn in de nevelen van de tijd verdwenen."

Handelaars in illusies

Europe Express is meer dan nostalgie. Het is ook een beetje een geschiedenis van het toerisme, van hoe we de wereld achter het IJzeren Gordijn konden leren kennen in Koude Oorlog-tijden ("prachtig om te zien hoe de Sovjet-Unie het triomfalisme van het communisme liet zien, dat is pure nostalgie") of hoe de wereld wel eens mooier werd voorgesteld dan ze was.

"Handelaars in illusies, noem ik ze. Alleen al als je bijvoorbeeld naar de postkaarten van Monaco kijkt en dan de realiteit ziet. Of de lieflijk rustige stranden aan de Côte d'Azur. Zelfs Milaan. Daar heb je de Dom, maar daarbuiten is het allemaal niet zo veel soeps. Maar ook het omgekeerde bestaat. Kijk naar de brochures van Roemenië, die schreeuwen bijna: 'Kom niét af!' Dat is bonjour tristesse. Terwijl ik me laat vertellen dat het er bijzonder mooi kan zijn."

Dat dit verhaal heel vaak in de verleden tijd geschreven is, is geen wonder. Vandaag verstuurt niemand nog een postkaart. Wie zou nog een leporello kopen? Oma deed dat in de jaren 70, we kennen dat gevoel allemaal, bij het leegmaken van de huizen van overleden grootouders vinden we - jawel, in schoenendozen - leporello's van het Louvre of van Sofia.

"Nu sturen we instant vakantiefoto's via WhatsApp of Instagram. Voor de democratisering van het reizen en de fotografie zelfs, was het voor veel mensen handiger om postkaarten of boekjes te kopen. Zo schoon konden ze Frankrijk of Italië zelf niet in beeld brengen. Dat waren ook de landen die erin grossierden. Tot de jaren 70-80 was dit bij uitstek de manier om een souvenir aan je reis over te houden. Mensen maakten toen ook nog albums over hun reis. In die zin is dit boek een soort tedere tijdreis, denk ik."

Iemand schreef vorige week dat Europe Express eigenlijk een overbodig boek is, maar onweerstaanbaar. Zo is het echt. Een geestig jongensdromenboek ook om op te bergen in een schoenendoos en af en toe in weg te reizen.

Europe Express (beschikbaar in Nederlandse en Engelstalige versie) van Dirk Leyman is uitgegeven bij Luster en kost 34,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234