Zaterdag 24/10/2020

De suspense van een trap

Wie was Alfred Hitchcock? Een groot cineast, zeggen velen. Een groot architect, schrijft kunsthistoricus Steven Jacobs in zijn nieuwe boek over de gebouwen en interieurs van de Britse master of suspense.

Door Ward Daenen

Antwerpen l In Antwerpen opent een tentoonstelling met dezelfde naam als het boek: The Wrong House. Acht Hitchcockhuizen spelen de hoofdrol, waaronder de sets van Rebecca, Rear Window en North by Northwest.

"Denk traphallen en deurklinken, gordijnen en vensters, labyrintische landhuizen en panoptische villa's weg uit zijn films, en Hitchcock is niet half zo spannend meer", zegt Jacobs.

Emmers inkt zijn al over de cinema van Alfred Hitchcock (1899-1980) gevloeid. Waarom daar nog eentje, uitgegoten over 342 pagina's, aan toevoegen? Steven Jacobs: "Omdat er weinig of niks geschreven is over architectuur in zijn films. Nochtans begon hij zijn carrière als decorontwerper en spelen deuren, sloten, ramen en trappen een voorname rol in zijn films. Hitchcock was meesterlijk in het omtoveren van een vertrouwd huis in een beklemmende ruimte. Daarvoor had hij geen gotische kerker nodig. Een simpele deur volstond om de kijkers de stuipen op het lijf te jagen."

Bij Hitchcock schuilt het gevaar achter de deur. Of boven aan de trap. Een criticus wreef hem in de jaren twintig al een staircase complex aan. Zonder overdrijven, Hitchcocks oeuvre zit vól met traphuizen. Trappen leiden geheid naar geheime kamers of torens, visualiseren de hoogmoed van de personages en vertragen hun pas, waardoor de spanning wordt opgedreven. "De trap is de ideale figuur voor the master of suspense", vat Jacobs samen.

Close-ups en point-of-viewshots van deuren, sloten, ramen en trappen duiken al meteen op in The Lodger, een stille film uit 1926. Je ziet ze evengoed in Rebecca, Hitchcocks eerste Hollywoodfilm uit 1940, waarin een jonge vrouw (Joan Fontaine) de verboden kamer binnendringt en betrapt wordt door de kwaadaardige gouvernante. De verboden kamer maakt deel uit van Manderley, een negentiende-eeuws landgoed met lange gangen en een indrukwekkende hal. Hitchcock was tuk op dergelijke victoriaanse huizen, waar alles achter zware gordijnen kan worden weggemoffeld. Dat je er makkelijk in verloren loopt en dat ze afgelegen liggen, zijn nog twee voordelen.

Niet dat moderne architectuur per se minder sinister zou zijn. Modernistische huizen mochten zichzelf dan al aanprijzen als bakens van klaarheid en transparantie, het weerhield Hitchcock er niet van om er zijn verdorven schurken onderdak te bieden. Denk maar aan het blitse schuiloord van meesterspion Philip Vandamm bovenop Mount Rushmore, uit North by Northwest (1959). "In Hollywood was moderne architectuur al sinds de jaren dertig voorbehouden aan jonge vrijgezellen, schatrijke dandy's en een kleurrijke stoet van allerhande boosdoeners", weet Jacobs. "Hitchcock sluit met andere woorden aan bij de traditie, die na hem opnieuw tot uiting komt in extravagante woningen van schurken uit James Bondfilms."

De woning-Vandamm heeft alles om uit de koker van Frank Lloyd Wright te komen. Ze combineert moderne vormen met natuurlijke materialen in een horizontale structuur. Hoewel natuurlijke materialen hier relatief is. In werkelijkheid is er geen steen aan te pas gekomen. Special effects des te meer. Want Hitchcock bleef een man van de studio. Zijn architectuur is opgetrokken uit studioshots en locatieopnames, schaalmodellen en zogenaamde matteschilderijen - zeg maar een soort glasschilderkunst.

Voor de beelden van het monumentale Manderleykasteel werden twee wandige decors gebouwd van telkens 2 meter hoog. De rest van de ruimte werd ingevuld met matteshots. Voor Rear Window uit 1954 liet Hitchcock een volledig New Yorks bouwblok met 31 appartementen nabouwen. De studioconstructie kostte 1 miljoen dollar. Een duurder decor was nooit gebouwd.

Hitchcock kiende zijn decors vooraf zelf tot op de decimeter uit. Ook al omdat hij vanaf 1946 productioneel onafhankelijk was. Hitchcock gaf richtlijnen voor de schilderijtjes die aan de muur moesten hangen en de boeken die op tafel moesten rondslingeren.

In een memorandum aan de decorontwerper van The Birds (1963) verantwoordt hij ieder voorwerp van het huis in de film, op basis van de voorgeschiedenis van de personages, zelfs als die in de film allang dood zijn. 'Ik denk dat we kunnen aannemen', schreef Hitchcock over de grootouders van het hoofdpersonage Mitch, 'dat wijlen de Brenners het breed genoeg hadden om een appartement in San Francisco te bezitten, naast de kleine boerderij in Bodega Bay die zij als een weekendhuis gebruikten. Het meubilair in de boerderij moet daarom enerzijds bestaan uit stukken die origineel zijn aan het huis en anderzijds uit stukken gekozen uit het meubilair dat is overgebracht uit San Francisco, nadat het appartement daar werd verlaten.' Om die verhuis te suggereren, deed Hitchcock het voorstel voor een tafel die een ietsje verfijnder zou zijn dan de robuuste stoelen eronder. "In feite is dat een waanzinnig detail", lacht Jacobs.

Hitchcock creëerde complete reeksen filmgebouwen, maar had ook een patent op het gebruik van beroemde monumenten zoals het British Museum in Blackmail. In spionagethrillers als Saboteur of North by Northwest voert hij met het Vrijheidsbeeld en Mount Rushmore symbolen van de Amerikaanse democratie ten tonele. En Hitchcock zou Hitchcock niet zijn, als hij die monumenten niet op een ambivalente manier in beeld zou brengen.

Een goed voorbeeld is de scène op Mount Rushmore - met de vier in rotsen gekapte presidentiële koppen - in North by Northwest. In eerste instantie kreeg de locatiescout van de filmstudio toelating om op de berg te filmen, met als argument dat het monument een rol zou spelen in de uitschakeling van de slechteriken. Toch werd de deal afgeblazen, omdat de autoriteiten als de dood waren voor geweldscènes op Mount Rushmore. Die vrees was niet ongegrond, want uitgerekend bovenop het monument van de Amerikaanse democratie situeerde Hitchcock het nest van de criminele Vandamm. De boodschap was niet mis te verstaan: in de VS leven schurken boven de wet.

"Hitchcock is een visuele regisseur, die het menselijke individu als een onderdeel van het decor beschouwt", gaat Jacobs verder. Wat dat betreft is de regisseur schatplichtig aan Duitse expressionisten als Murnau en Lang. Maar Hitchcock heeft uiteraard ook volgelingen. David Lynch om er maar een te noemen.

"De manier waarop hij ruimte in beeld brengt, met voorwaartse camerabewegingen door nauwe gangen, is zonder meer een Hitchcockoefening. Daarnaast kun je een ellenlange lijst opstellen van beeldende kunstenaars die in hun werk aan de regisseur refereren, waaronder Cindy Sherman, John Baldessari, Douglas Gordon en Stan Douglas."

Jacobs beschouwt Hitchcocks 'single set movies' als het hoogtepunt van de regisseur als architect. Rope (1948), Dial M for Murder en Rear Window (1954), drie voorbeelden van zulke films die zich op één plaats afspelen, zijn niet alleen baanbrekend op technisch gebied, de begrenzingen van het decor worden bovendien onderdeel van het verhaal.

In Rear Window kan het personage van James Stewart niet uit zijn kamer, omdat hij met een beenbreuk in een rolstoel zit vastgekluisterd. "Daardoor is de identificatie met de toeschouwer maximaal. Zoals Stewart onbeweeglijk uit het raam tuurt, kijkt de toeschouwer vanuit zijn cinemastoel naar het filmscherm. Bovendien komen de proporties van het raam waardoor wordt gekeken overeen met het vistavisionformaat waarmee de film werd gemaakt. Zo thematiseer je dus voyeurisme."

Voor zijn boek The Wrong House bekeek Jacobs niet zomaar alle films van Hitchcock, maar dook hij ook maandenlang onder in de archieven die de meester naliet in Los Angeles, Londen en Brussel. Een doorwrocht werkstuk van 374 pagina's en drie grote hoofdstukken is het resultaat. Voor de gelijknamige tentoonstelling in deSingel werden acht huizen uit evenveel films geselecteerd. Voor elk huis is er een monitor met filmfragmenten, en een gereconstrueerde plattegrond. In de gang draait een filmcompilatie die Hitchcocks trappen, deuren, ramen, huizen etcetera keurig op een rij zet.

De Oostenrijkse architecten van Pauhof schreven op vraag van deSingel het scenario voor de tentoonstelling. Bij wijze van 'ruimtelijke bespiegeling op Alfred Hitchcock' bouwden ze een zwarte plint op het hellende vlak bij de inkom en lieten ze de lange gang parallel aan de Antwerpse ring leeg. Dat ze bovenop die bespiegeling maquettes van hun eigen projecten tonen, is één stap te ver. We lezen in de brochure dat de architecten van Pauhof in hun gebouwen thema's verwerkten 'die nu in de context van Hitchcock een cruciale betekenis hebben: monumentaliteit met betrekking tot mentale concentratie, schaalgevoel, exact berekende leegten en beklemmende tussenruimten'. Dat kan ongetwijfeld van veel architecten worden gezegd.

Het boek The Wrong House: the Architecture of Alfred Hitchcock van Steven Jacobs is uit bij 010 Publishers in Rotterdam.

De expo The Wrong House: Alfred Hitchcock & Pauhof loopt tot 16 december in deSingel, Desguinlei, Antwerpen. Nevenprogramma in deSingel en MuHKA_media: zie www.desingel.be.

Auteur Steven Jacobs:

Denk traphallen en deurklinken, labyrintische landhuizen en panoptische villa's weg uit zijn films, en Hitchcock is niet half zo spannend meer

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234