Zondag 15/12/2019

De stille machten in onze politiek

Een minister die een audit van een overheidsbedrijf aankondigt en wordt overrompeld door allerlei consultants. Een CEO die een regeringsbeslissing persoonlijk probeert te verhinderen. Een kabinetsmedewerker die elke mail forwardt naar Voka. Informele contacten drukken hun stempel op de Belgische politiek, zo blijkt uit een rondvraag in de Wetstraat.

Ze hebben alle gsm-nummers van ministers en hun adviseurs, ze sturen sms'jes tot in het kernkabinet, ze zitten geregeld op restaurant of in de voetballoge met het kruim van de Belgische politiek. Maar nog vaker: gewoon in een vergaderzaal op het kabinet. Hoe dat contact tussen lobbyisten en de kabinetten verloopt, is niet duidelijk. Zowel lobbyisten als 'cabinetards' zweren bij discretie. De ideale cabinetard is onbekend, althans voor de outsiders van de macht.

Dat maakt dat we weinig weten over de belangen die kabinetsmedewerkers behartigen. Want ze zijn er wel, de personen en organisaties die vat proberen te krijgen op de Belgische besluitvorming. En ze zijn met velen. Dat gaat van privéondernemingen en banken tot vakbonden, sectororganisaties, ngo's of belangenverenigingen zoals TreinTramBus en Test-Aankoop. "Soms vragen ze om artikel X of Y uit een wetgeving te schrappen. Maar meestal is de wisselwerking veel subtieler dan dat", zegt een Vlaams ex-kabinetschef.

Wie we ook spreken, iedereen benadrukt dat op de kabinetten keihard wordt gewerkt. Wie het tot cabinetard schopt, komt terecht tussen het kruim van de academische, de economische en politieke wereld. Weekends en vrije avonden bestaan niet, althans nooit zeker. "Ben je uitverkoren, dan ga je 100 procent, vaak voor een lager loon dan wat je in de privésector zou verdienen", getuigt een cabinetard. De meeste medewerkers zijn trots op hun functie en dragen deontologie hoog in het vaandel, al is het maar om politieke tegenstanders geen munitie te geven.

Veel voetbal kijken

Maar dat neemt niet weg dat cabinetards, in tegenstelling tot ambtenaren en politici, weinig tot niet worden gecontroleerd. "Kabinetten zijn een black hole in onze democratie", zegt Laurent Hanseeuw, docent economie (ULB) en lid van de Vrijdaggroep (zie kader). De Vrijdaggroep lanceert vandaag een oproep voor een deontologische code voor ministeriële medewerkers, voor de publicatie van een mandatenlijst van alle cabinetards en voor een openbaar logboek waarin kabinetten al hun contacten met lobbyisten moeten bijhouden.

Zijn de Belgische kabinetten dan echt zo'n zootje ongeregeld? Voormalige en huidige cabinetards bevestigen dat het niet altijd duidelijk is welke belangen bij hun collega's meespelen. En soms net wel. "Er was een periode waarin een kabinetsmedewerker systematisch elke vertrouwelijke e-mail forwardde naar Voka. Op de duur heb je wel door waar de mol zit", zegt een ex-kabinetschef. Volgens een belangrijke topmedewerker in de huidige federale regering zijn er medewerkers met dubbele petjes bij alle partijen, "maar toch wat meer bij de partijen die aanschuren bij het middenveld".

Ook lobbyisten vinden vlot hun weg naar onze ministers. "Soms is dat indrukwekkend, hoe nauwkeurig political intelligent firms fiches opstellen en bijhouden van alle kabinetsmedewerkers. Die bedrijven bellen rechtstreeks op je gsm-nummer", zegt een topmedewerker. Een insider zegt ook: "Daarnaast zijn er natuurlijk de evidente grootheden, zoals Johnny Thijs (ex-bpost), Sophie Dutordoir (ex-Electrabel) of Luc Bertrand (Ackermans & van Haaren). Die hebben gewoon een rechtstreekse telefoonlijn naar de premier."

Toen een minister onlangs een audit van een overheidsbedrijf aankondigde, werd het kabinet meteen overrompeld door auditbedrijven zoals KPMG. Maar dat beïnvloedt de aanbesteding niet, klinkt het. "Onze deur staat voor iedereen open, maar lobbyisten maken de politiek niet. We zijn nog ver verwijderd van Europese toestanden." Al bestaat het traditionele beeld van de lobbyist, die tijdens een lunch in een duur restaurant of in een voetballoge zijn punt probeert te maken, volgens insiders nog steeds. ("Ik ben al een paar keer naar het voetbal geweest.") Daarnaast komen er veel uitnodigingen voor bedrijfsbezoeken, soms op exotische bestemmingen.

In het verleden kwamen de uitwassen van de kabinetscultuur al aan het licht. In maart 2013 moest minister van Financiën Steven Vanackere (CD&V) zelfs ontslag nemen nadat bekend raakte dat een van de bestuursleden van Belfius, Wouter Devriendt - niet het gelijknamige Kamerlid van Groen - als FPIM-adviseur (Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij) op zijn kabinet werkte. Ondanks zijn functie bij de bank overlegde hij intensief met de minister over diens beleid. Dat was een van de factoren die hebben bijgedragen aan zijn ontslag.

In 2008 al schreef ex-kabinetschef Rudy Aernoudt zijn frustraties van zich af in zijn boekje Wedervaren van een cabinetard, een gênante blik in de kabinetscultuur. Aernoudt was kabinetschef bij Fientje Moerman (Open Vld), maar werd ontslagen nadat hij in een interview met Le Soir had gesproken over politieke benoemingen en openbare aanbestedingen bij de Vlaamse overheid. Aernoudt trok vervolgens alle registers open in een klacht tegen Moerman - onder meer over het feit dat een bevriende Gentse politicus jarenlang lucratieve consultancyopdrachten uitvoerde op het kabinet - waardoor de Vlaams minister nog diezelfde avond moest opstappen.

Was dat nog redelijk subtiel, dan vielen er in de jaren 80 en 90 veel smeuïgere verhalen te rapen. In 1992 kreeg Luc Biesemans, de gewezen kabinetssecretaris van Jean-Luc Dehaene, voor 480.000 frank aan huismeubelen van de befaamde lobbyist Koen Blijweert. Die lobbyde in opdracht van verschillende producenten van rattenverdelgingsmiddelen. Biesemans werd uiteindelijk niet vervolgd. Blijweert evenmin, ook al had die in 1989 ook al een Mercedes cadeau gedaan aan de directeur-generaal van de Vlaamse administratie Overheidsopdrachten. Ook die zaak kwam nooit verder dan de raadkamer.

Merkwaardig: in 2010 dook Blijweert weer op bij het politiek overleg tussen N-VA en MR. In het Brusselse sterrenrestaurant Bruneau regelde hij een ontmoeting tussen onder meer Bart De Wever (N-VA) en Louis Michel (MR), de kiem van de huidige regering.

De Vrijdaggroep wil geen schandaalsfeer creëren, maar wil de problemen niet onder de mat vegen. "Dit gaat over een systeemfout in het Belgische bestel", zegt Hanseeuw. "We leven in een land met een vrij fragiele parlementaire democratie. Een particratie waarin politieke partijen en de uitvoerende macht veel meer gezag hebben dan het parlement. Veel wetsvoorstellen komen van de ministers zelf. In het licht daarvan is het vreemd dat er voor politici en ambtenaren al regels bestaan, maar voor de kabinetten - vooral de federale - niet. Laten we nadenken hoe we het bestuur kunnen verbeteren."

Terwijl kabinetten in de meeste Europese landen slechts een handvol medewerkers tellen, kunnen Belgische ministers 30 tot 50 kabinetsmedewerkers hebben, omdat ze soms zelf in de plaats treden van de administratie. Alles bij elkaar hebben de Belgische ministers meer dan duizend mensen rechtstreeks in dienst, van wie het merendeel beleidsadviseurs. De Vrijdaggroep pleit ervoor om de kabinetten af te slanken, in ruil voor een sterkere administratie. Daarmee is het Copernicusplan, een van de stokpaardjes van paars-groen, vijftien jaar na dato weer helemaal actueel.

Geen maagd

Binnen de kabinetswereld wordt gemengd gereageerd op de oproep. Enerzijds kan een logboek van lobbycontacten en een mandatenlijst de kabinetten ten goede komen. "Soms neemt een politiek dossier namelijk een wending waardoor een oude ontmoeting met een bedrijf een zeer controversieel karakter krijgt. In zo'n geval is het handig om te kunnen zeggen dat je volledig transparant hebt gehandeld", klinkt het.

Tegelijk wordt er terughoudend gereageerd. Zoals deze liberale cabinetard, die zich afvraagt waar we de lijn trekken: "Moeten we binnenkort dan ook het lidmaatschap van de golfclub, de loge of de Rotary Club bijhouden? Op de duur probeer je zo maagdelijk te zijn dat het opvalt dat je totaal geen maagd bent. Als we niet opletten, kunnen we straks alleen nog maar stiekem vergaderen, 's nachts, op de parking in Drongen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234