Dinsdag 02/03/2021

De stille kracht achter de schrijfster

Het leven van Leonard Woolf, echtgenoot van Virginia Woolf

Victoria Glendinning

Leonard Woolf. A Life

Simon & Schuster, Londen, 530 p., 25 pond.

Zou Leonard Woolf een biografie hebben gekregen als hij niet met Virginia was getrouwd? De lezers van mijn boek, aldus Victoria Glendinning, moeten maar zelf over de kwaliteiten van Leonard Woolf oordelen. Natuurlijk heeft hij altijd in de schaduw van zijn illustere vrouw geleefd. 'Je kunt het Lot niet ontvluchten', schreef hij ooit. 'Ik heb altijd het gevoel gehad dat het Lot niet in de toekomst ligt, maar in het verleden.'

Door Joseph Pearce

Virginia Woolf vroeg ooit aan een vriendin wat het gelukkigste ogenblik in een leven zou zijn. Haar gezicht straalde toen ze het antwoord gaf, vertelde de vriendin aan Leonard Woolf jaren na de dood van de schrijfster. "Ik denk dat het tijdens een wandeling in de tuin zou zijn. Je trekt enkele dode bloemen af en ineens schiet het je te binnen: mijn man woont in dat huis, en hij houdt van mij."

De reactie van Leonard Woolf is niet bekend. Wellicht zal hij zijn gevoelens in zijn dagboek hebben opgeschreven, want hij heeft zijn hele leven lang alles wat hij zag en deed en dacht nauwkeurig bijgehouden. Op 28 maart 1941 liet hij die precisie voor een keer varen. Die dag had Virginia zich in de rivier vlakbij hun huis verdronken. Leonard zocht urenlang de uiterwaarden en de oevers af. Die nacht noteerde hij wel het aantal kilometer dat zijn auto aflegde toen hij zijn schoonzus Vanessa naar Charleston Farmhouse terugreed. Een geelbruine vlek maakte de rest van de bladzijde onleesbaar. Thee? Koffie? Tranen? De vlek, aldus zijn biografe Victoria Glendinning, is uniek in al zijn jaren van scrupuleuze dagboekhouding.

Het moet voor Glendinning een geweldige uitdaging zijn geweest. Leonard Woolf, de stille kracht achter de wereldberoemde schrijfster Virginia Woolf. Leonard Woolf, het discrete lid van de schandaalspuwende Bloomsburycoterie. Leonard Woolf, de man achter de schermen van de Hogarth Press. Hoe maak je deze onzichtbare man zichtbaar? Is hij niet te saai voor een vuistdikke biografie?Kort voor zijn dood in 1969 gaf Woolf in het laatste deel van zijn autobiografie toe dat hij als politiek activist zogoed als niets bereikt had. Mijn inspanningen om de wereld te verbeteren, waren allemaal voor niets geweest, schreef hij. Als hij dacht aan het nazisme en de wreedheid van het communisme, als hij de nutteloze oorlog in Vietnam zag en het eindeloze conflict tussen Israël en de Arabieren, de brutale Apartheid in Zuid-Afrika en de autoritaire praktijken van de Afrikaanse staten, dan voelde hij "acute pijn, vermeerderd door teleurstelling en ontzetting en onbehaaglijkheid en afschuw". Toch besefte hij dat hij niet anders had kunnen leven. "De schaduw van de schaduw van een droom - de droom dat wreedheid en barbarij verslagen konden worden - was een wortel", die goed genoeg was om een menselijke ezel zoals hijzelf voort te drijven.

Was dit de conclusie van een man die zijn levensmotto overboord gegooid had? Nothing matters. Een mantra die hij van jongs af zowel bij voorspoed als tegenslag had opgezegd. Het motto was zijn pantser, een verdedigingslinie tegen de slingers en pijlen van het woedende lot. Een outsider had niet alleen een uitstekend uitzicht op de wereld rondom hem, maar hij voorkwam ook dat er iemand bij hem binnengluurde. Woolf was al 89 toen hij zijn lijfspreuk aanpaste. "Nothing matters", zei hij toen, "and everything matters."

Hoewel Woolf pas laat de invloed van zijn Joodse afkomst zou erkennen, had zijn vader hem met een Bijbelcitaat opgevoed. God wil niet anders, hield de profeet Michah voor, "dan dat gij u houdt aan het recht, dat gij de trouw eerbiedigt, en dat gij u tegenover uw God ootmoedig gedraagt".

De eerste twee raadgevingen zou Woolf blijven volgen. De derde raad wees hij krachtdadig van de hand. Religie was een waanidee "dat de barbaren door de geschiedenis heen als goddelijke waarheid hadden verkondigd om hun gevestigde belangen van onwetendheid en onrechtvaardigheid veilig te stellen".

Zijn afkeer van religie kwam al aan het licht toen hij veertien was en hij zijn moeder meedeelde dat hij niet meer geloofde. Een dapper besluit voor een jongen uit een gegoed Victoriaans gezin met strikte normen en waarden. Maar voor Leonard Sidney Woolf, geboren op 25 november 1880, lag rigiditeit van meet af aan als een molensteen om zijn nek. Het individu moet zich vrij kunnen ontplooien, schreef hij in een schoolopstel. Hoe werd je anders een groot man?

Die ongebreidelde ontplooiing nam een hoge vlucht toen hij in Cambridge lid werd van de Apostles, een elitegroep studenten die net als hij conventies verachtten en taboes wilden doorbreken. Hun principe was eenvoudig. Je praatte spottend over gewichtige zaken en ernstig over triviale zaken. Universiteitsvrienden zoals Saxon Sidney-Turner, Lytton Strachey, Clive Bell, Maynard Keynes en E.M. Forster werden vrienden voor het leven. Sommigen zouden tot giganten uitgroeien. Zo werd Strachey de vernieuwer van de biografie en had Keynes een briljante carrière als economisch theoreticus.

Hun intieme relaties legden de basis van wat ooit Bloomsbury zou heten. Was die coterie van (vooral homoseksuele) kunstenaars, schrijvers en filosofen niet meer dan een stel roddelende burgermannetjes of vormde ze de avant-garde van een nieuwe Engelse ethiek, van een vernieuwde Britse cultuur? Na de dood van Virginia Woolf werd Bloomsbury eerst een begrip en dan een industrie. Leonard Woolf vond er geen graten in. Hij beantwoordde trouw iedere vraag van iedere lezer en student, van iedere academicus en biograaf. Nancy Nolan uit Dublin stuurde hem meer dan zeshonderd brieven.

Vooral de ideeën van G.E. Moore waren voor Woolf een openbaring. Streef de waarheid meedogenloos na, schreef de filosoof in Principia Ethica. Woolf heeft die opdracht altijd stipt uitgevoerd, tenminste in zijn rol als uitgever, polemisch journalist en schrijver, want dan gaf hij vaak de indruk een hardvochtig man te zijn. In werkelijkheid sproot zijn ongenadigheid niet voort uit harteloosheid maar uit passie. De waarheid moest alleen een stap opzijzetten wanneer Woolf het werk van zijn vrouw beoordeelde. Virginia, besefte hij, zou in een diepe depressie verzeilen als hij haar nieuwste boek niet de hemel in zou prijzen.

Hoe was die relatie tussen Leonard en Virginia eigenlijk? Was het zijn schuld dat zijn vrouw zelfmoord pleegde? Of heeft hij haar leven gerekt en ervoor gezorgd dat zij een gevierde schrijfster werd? Toen ze in 1912 trouwden, had Virginia al een verleden van zenuwinstortingen en gaf ze toe dat Leonard haar seksueel niet aantrok. Toch nam Leonard de uitdaging aan. Hij was verliefd en wilde bovendien niet terug naar Ceylon, waar hij als koloniaal ambtenaar een afkeer voor het Britse imperialisme had ontwikkeld.

Hebben zij hun huwelijk ooit voltrokken? Wat scheelde er met Virginia? Waar kwam haar mentale zwakte vandaan? Er zijn turven van boeken over geschreven. Vaststaat dat ze van elkaar hielden en dat hun huwelijk emotioneel intiem was. Haar afscheidsbrief aan Leonard was glashelder. "Het geluk in mijn leven heb ik alleen aan jou te danken (...)", schreef ze. "Ik geloof niet dat twee mensen gelukkiger hadden kunnen zijn dan wij."

Wellicht heeft Woolf nooit het fijne geweten van Virginia's relaties met vrouwen. Of wilde hij het niet weten? Pas toen haar correspondentie met Vita Sackville-West in 1967 verscheen, drong het tot hem door dat Virginia lesbisch was. Hij citeerde Maksim Gorki. "De mens", aldus de Russische schrijver, "overleeft aardbevingen, epidemieën, ziektes en alle folteringen van de ziel, maar zijn meest kwellende tragedie was, is en zal altijd de tragedie van de slaapkamer zijn".

Stortte Woolf zich in zijn werk omdat hij bang was voor de waarheid? In ieder geval heeft hij ook na de dood van Virginia nooit stilgezeten. Hij was zowel een gedreven tuinman als een gewetensvol hoofdredacteur van politieke tijdschriften, hij zetelde in talloze comités en schreef het ene boek na het andere. Ten slotte maakte hij van de Hogarth Press een prestigieuze uitgeverij en publiceerde hij onder meer werk van Katherine Mansfield, T.S. Eliot, Sigmund Freud en Christopher Isherwood.

Woolf ging er prat op dat hij een verstokte intellectueel was. De highbrow wordt bespot omdat hij gevaarlijk is, schreef hij, want hij gebruikt zijn verstand om populaire illusies en vooroordelen zoals religie en patriottisme onderuit te halen. Hoewel hij pacifist en anti-imperialist was, bezat hij een feilloos politiek instinct. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, begreep hij dat Groot-Brittannië zich meteen moest bewapenen om het nazisme te verslaan.

Na de dood van Virginia trok Woolf op met Trekkie Parsons, de aantrekkelijke en amusante vrouw van een redacteur bij Chatto & Windus. Woolf herleefde. Terwijl zijn vrienden een voor een overleden, genoot hij met volle teugen van wat hij de "simpele genoegens van het leven" noemde: eten en drinken, dieren, gesprekken, schilderijen, muziek, vriendschap, liefde, mensen. Hoe ouder hij werd, des te minder wilde hij doodgaan.

Op 14 april 1969 kreeg hij een beroerte. Twee keer vroeg hij Trekkie om hem te helpen sterven. Zelfmoord was een keuze die je diende te respecteren, vond hij. Maar zijn arts weigerde. Leonard Woolf stierf pas vier maanden later. Zijn as werd onder een olm in zijn tuin begraven.

Hoe was die relatie tussen Leonard en Virginia eigenlijk? Was het zijn schuld dat zijn vrouw zelfmoord pleegde? Of heeft hij haar leven gerekt en ervoor gezorgd dat zij een gevierde schrijfster werd?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234