Zondag 31/05/2020

De stank van de overwinnaars ontvlucht

Dubravka Ugresic over de schrijver in ballingschap, en meteen ook over het gevaar van een nieuwe leugenachtigheid in exil.

Dubravka Ugresic

Verboden te lezen

De Geus, Breda, 255 p., 910 frank.

Op een dag vroeg Dubravka Ugresic de Russisch-Amerikaanse dichter en essayist Joseph Brodsky of hij overwoog ooit naar Rusland terug te keren. Brodsky zei niets, maar liet haar een verkreukeld briefje zien waarop in het Russisch een smerige antisemitische boodschap stond. Dat briefje was zijn pasklare "neen", een ontkenning die het voordeel had dat ze geen verdere uitleg of nuance behoefde.

Schrijvers in ballingschap zijn bijzonder omdat ze de behoefte hebben en beter in staat zijn om hun toestand te commentariëren in hun geschriften, iets wat ook Brodsky heeft gedaan in zijn bundel Tussen iemand en niemand. Velen zijn hem daarin voorafgegaan of gevolgd, van Ovidius tot Hugo, van Dante tot Breytenbach. Ugresic, die graag uit hun werk citeert, beschrijft in Verboden te lezen aan welke druk ballingen komen bloot te staan. Hun nieuwe omgeving heeft nogal precieze verwachtingen. Ze maken kennis met andere ballingen, die zich als habitués afvragen hoelang de nieuwkomer het zal uithouden in den vreemde. Als gevolg van al die pressie ondergaan ze een gedaanteverandering waarvan ze zich voor hun vertrek niet het minste idee konden vormen.

Haar eigen ballingschap begint in Ugresic' ogen als een tragikomedie. Ze ging vrijwillig uit Kroatië weg omdat ze "de stank van de overwinnaars" niet meer kon harden. Ze wenste haar identiteit niet te laten bepalen door nationale criteria en normen waarvan ze vindt dat zij er zelf geen enkele verdienste aan heeft. Ze had, kort samengevat, geen zin om trots op haar Kroatische afkomst te zijn. Maar niet zodra is ze in het buitenland of ze wordt nog meer dan thuis beschouwd als een vertegenwoordigster van haar land van herkomst: "In het buitenland ben ik, geheel onvrijwillig, een nog 'Kroatischere' schrijfster geworden dan ik ooit zou zijn geweest als ik in Kroatië was gebleven. Met andere woorden: ik ben geworden wat ik niet ben."

Hoe moeten ballingen zich gedragen? Ze worden overal belaagd. Hun nieuwe omgeving koestert verwachtingen die ze niet ongestraft kunnen negeren: wie dat wel doet loopt het risico als een ondankbare aan de zijlijn te worden gezet. Ugresic beklaagt zich in dit verband bitter over de uitwassen van het multiculturalisme, dat vaak niets anders is dan een gefragmenteerd nationalisme: "Het mag gemakkelijk zijn om je antinationalisme in het openbaar uit te dragen, maar dan ook nog a-nationaal blijven is veel moeilijker. Want ook het West-Europese milieu houdt niet van mensen die zich nationaal onverschillig opstellen. De trotse West-Europese ideologie van de multiculturele samenleving eist dat je je etnische culturele identiteit duidelijk laat blijken, zodat men je grootmoedig de vrijheid kan schenken om die overal uit te dragen."

Ugresic, scherp, lucide en sarcastisch (maar niet cynisch), is bang voor nestwarmte waar de kritische zin is uitgerookt. Het gevaar om je als balling te installeren in een nieuwe leugenachtigheid is verre van denkbeeldig, zeker als het schrijvers betreft, die vaak, als zoveel denkers en intellectuelen, naar erkenning hunkeren. "Ook intellectuelen zijn maar mensen die graag willen dat iemand hen nodig heeft," oordeelt de schrijfster een beetje meewarig over de nieuwe klerken die verraad hebben gepleegd aan het onafhankelijke denken, zich klem hebben gezwommen in de fuik van het grote gelijk en zelfs prat gaan op dubieuze onderscheidingen waarvoor ze zich misschien ooit nog zullen schamen.

Alain Finkielkraut is de superster geworden van de Kroaten, Bernard-Henry Lévy de ijverige promotor van de Bosnische zaak en Peter Handke de nuttige idioot van de Servische maffia. Hun politieke knieval is een deel van hun identiteit geworden. Maar wat is zieliger dan een denker die de gevangene wordt van het imago dat hem wordt opgedrongen? vraagt Ugresic zich af. Zijn zelfrespect is vergelijkbaar met dat van de broodmagere Bosnische moslim achter het prikkeldraad van een Servisch concentratiekamp, wiens beroemde foto de wereld is rondgegaan. Ugresic vertelt wat er van de man terecht is gekomen: hij belandde in Denemarken, waar hij de vluchtelingenstatus kreeg. Toen hij daar door een journalist werd opgezocht, bood de ex-gevangene zijn excuses aan omdat hij inmiddels dertig kilogram was aangekomen. Ugresic: "Hij was dus niet meer dezelfde man als op de foto (en die foto was zijn identiteit geworden)."

Ook de schrijvende balling moet voortdurend vechten voor het behoud van een ruimte waarin hij met waardigheid rechtop kan blijven staan. Hij voelt zich, aldus Ugresic, soms een renpaard waarop door supporters en andere ballingen wordt gewed in welke richting het zal lopen. Hij wordt een gemakkelijk mikpunt van verdachtmaking en spot. Zijn goed gesitueerde gastheren, ondanks hun comfort niet van frustraties gespaard gebleven, projecteren hun wens- en dagdromen over een wereldomvattend toerisme en een totale afwezigheid van verantwoordelijkheid op hem. In het land waarvan hij zich afkeerde, wordt de schrijver in ballingschap haast altijd als een nestbevuiler gehaat. Als hij over de slechte ervaringen thuis schrijft, wordt hij ervan beschuldigd het vaderland te verraden en aan dat verraad nog geld te verdienen ook. Maar nog erger is het als hij zijn mond houdt en argumenteert dat er niets te vertellen valt, want "beweren dat 'het vaderland' geen commerciële waarde zou bezitten is de grootste belediging die een balling zijn vaderland kan aandoen".

Ugresic heeft de verdienste dat ze voortdurend afstand van zichzelf kan nemen. Ze valt als persoon maar zelden samen met het beeld dat anderen zich van haar gevormd hebben en ze komt daar steeds voor uit. Natuurlijk heeft ze wel een harde kern, maar dat is meer een innerlijk instrument waarmee ze haar positie in de woelingen van de ballingschap bepaalt dan een onwrikbare zekerheid die haar doof maakt voor andermans argumenten. En de Kroaten? De nationalisten blijven er prat op gaan dat ze in de loop der eeuwen het beschaafde christelijke avondland hebben behoed voor het opdringen van de islam. Maar Ugresic ziet ook hoe Kroaten van een beeldhouwer die ze eerst voor een landgenoot hadden gehouden, maar die bij nader toezien een Serviër bleek te zijn, alle werk op Kroatische bodem vernietigden - dat de man wereldberoemd was (Ugresic noemt zijn naam overigens niet) telde niet mee. Het is wonderbaarlijk ironisch hoe de verklaarde kampioenen van het christelijk geloof zichzelf ontmaskeren als Taliban in een ander jasje.

Piet de Moor

'In het buitenland ben ik, geheel onvrijwillig, een nog "Kroatischere" schrijfster geworden dan ik in Kroatië ooit zou zijn geweest'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234