Maandag 06/04/2020

De stad is van iedereen die fietst

Tegen een kleine bijdrage een tweewieler halen uit een van de fietsenrekken die op verschillende plaatsen in de stad staan opgesteld. Erg handig en een goed idee, zo blijkt uit het succes van de leenfiets op vrijwel alle continenten. Ann De Boeck

Provokatie nr. 5." Amsterdam, 28 juli 1965. Een horde provo's deelt pamfletten uit tijdens de wekelijkse happening van Amsterdams provo-voorman en zelfverklaarde magiër Robert Jasper Grootveld. Ze willen de luchtverontreiniging in de binnenstad terugdringen, maar krijgen nauwelijks gehoor. Dus komen ze op de proppen met 'provokatie 5': het wittefietsenplan. Het idee is even simpel als naïef: gratis fietsen in collectief eigendom. De eerste witte fiets, een exemplaar dat ter plekke wordt witgeschilderd, wordt meteen in beslag genomen door de politie.

Bijna vijftig jaar later gaat het de leenfiets duidelijk beter voor de wind. Dat hebben ze ook in Brussel begrepen. Voor alle duidelijkheid: de hoofdstad gaat nog altijd gebukt onder eindeloze files en het irritante geluid van wild geclaxonneer. Maar ga naar een willekeurig kruispunt in de Brusselse Leopoldwijk en je zult ze in geen tijd kunnen bewonderen: de grijs-gele leenfietsen van het project Villo! In amper drie jaar stond in de hoofdstad een stevige schare fietsers op. En dat in een stad waar koning auto al meer dan een halve eeuw regeert.

De cijfers spreken voor zich. Villo! telt al 27.000 abonnees, een stijging van 11 procent sinds vorig jaar. Vorig jaar waren er ook 144.000 occasionele gebruikers. Het systeem, beheerd door reclamegigant JC Decaux, wordt inmiddels uitgebreid naar alle Brusselse gemeenten. Nieuwkomers zijn onder meer Evere, Vorst en Ukkel. "Gemeenten die tegen waren, zijn inmiddels bijgedraaid onder druk van hun lokale bevolking", zegt Brussels staatssecretaris voor Mobiliteit Bruno De Lille (Groen). Het aantal stations wordt verdubbeld van 180 naar 360. Tegen 2013 moeten ze allemaal klaar zijn, goed voor 5.000 tweewielers.

Ook in Antwerpen zijn de rode Velo's van Clear Channel hipper dan ooit. Na amper een jaar staan al meer dan 20.000 Sinjoren te drummen voor 1.000 beschikbare fietsen. Die worden gemiddeld 7,5 keer per dag gebruikt, goed voor 7.500 fietsbewegingen per dag. 2.000 andere kandidaten staan inmiddels op een wachtlijst. In de lente van 2013 gaat de stad het systeem gevoelig uitbreiden. Een zestigtal extra stations op het Zuid, Linkerover en Het Eilandje moeten het systeem naar 1.800 fietsen brengen.

Volgens Roel De Cleen van de Fietsersbond is het succes te danken aan de huidige tijdgeest. "De Belg gaat vandaag bewuster om met zijn mobiliteit dan tien jaar geleden. Het gebruik van een vervoersmiddel is belangrijker geworden dan het bezit ervan. Vandaar ook het succes van autodelen (Cambio verwelkomde deze maand zijn 15.000ste klant, adb). Daarnaast is er het grote voordeel van de lage instapkosten: je moet geen eigen fiets kopen. Ook belangrijk in de stad: je hoeft niet te vrezen dat je fiets gestolen wordt."

Toch verloopt de opkomst niet zonder slag of stoot. Sinds de lancering in 2009 wordt het systeem geplaagd door diefstal en vandalisme. Vorig jaar werd een kwart van alle Villo!-fietsen gestolen: 512 van de 2.041 exemplaren verdwenen. In 2010 waren er dat 709. Uiteindelijk wordt zowat 70 procent teruggevonden en opnieuw in roulatie gebracht. Wat er met de overige 30 procent gebeurt, is onduidelijk. In het kanaal, misschien. En geëxporteerd, zo blijkt uit een druk gedeelde Facebookfoto van een Velofiets in Marokko.

Van hippies naar hip

Flashback dus naar Amsterdam, waar de menselijke hebzucht ook het initiatief van de provo's een stille dood liet sterven. "De fietsen werden zonder slot achtergelaten in het stadscentrum. Een inspiratie voor ecoridders en hippies, maar drie maanden later bleken zo goed als alle exemplaren gestolen", lacht Martti Tulenheimo van de European Cyclist Federation (ECF). Volgens Tulenheimo waren de Amsterdamse fietsen de eerste generatie leenfiets. Het zou dertig jaar duren, tot 1995, voordat het Deense Kopenhagen het deelsysteem in een tweede fase katapulteerde. Bycyklen bestaat uit 1.000 fietsen die je als een winkelkar uit het slot kunt halen met een muntstuk van drie Deense kronen. Eén probleem: gebruikers konden hun fiets nog altijd oneindig lang bijhouden.

"De metamorfose kwam er pas in 2007: het jaar nul voor de moderne deelfiets", zegt Tulenheimo. Bij de derde generatie deelfiets wordt niet alleen de eigenaar, maar ook de uitleenperiode geregistreerd via een digitaal systeem. "De Franse stad Lyon was dan wel de eerste om het systeem in te voeren, maar in 2007 sprongen ook Barcelona en Parijs op de kar. Een cruciale fase. Tot dan had nauwelijks iemand gehoord van de deelfiets, maar plotseling begonnen ook andere wereldsteden zich af te vragen of ze niet hetzelfde moesten proberen. Van een hippie-ideaal groeide de leenfiets uit tot een instapdrug voor stadsmensen. Steden waar de auto altijd centraal stond, kennen een explosie van fietsers."

Vandaag zijn de leenfietsen al beschikbaar in zowat 400 wereldsteden. Het meest gekende is Vélib' in Parijs, waar 20.600 fietsen verspreid staan over 1.451 stations. In het eerste jaar na de lancering werden in de Franse hoofdstad meer dan twintig miljoen trajecten afgelegd. Meest succesvolle project is echter dat van Barcelona. Daar staan amper 6.000 Bicing-fietsjes, maar die worden wel veel frequenter gebruikt. Stilaan gaan ook Azië en Noord-Amerika voor de bijl. Nadat New York de voorbije jaren 300 kilometer aan fietspaden heeft aangelegd, lanceerde de stad vorige maand Citi Bike. Meer dan 10.000 deelfietsen werden verdeeld over 600 plekken in Manhattan en Brooklyn.

De European Cyclist Federation (ECF) voorspelt dat de vierde generatie leenfietsen niet lang meer op zich laat wachten. Die primeur zal allicht weggelegd zijn voor Kopenhagen. "Volgens de huidige berichten zal het winkelkarsysteem in 2013 ingeruild worden voor een state of the art-systeem van elektrische fietsen met gps en een hele resem digitale snufjes", licht Tulenheimo een tipje van de sluier op.

Fietslift

Blijft de vraag: wie is zo gek om in Brussel of New York op een fiets te kruipen? In 2011 gebeurde amper 4 procent van de verplaatsingen in onze hoofdstad per fiets. Ter vergelijking: in Amsterdam is dat bijna 50 procent. Vooral op het vlak van infrastructuur moet het beter, willen Vlaanderen en Brussel die felbesproken modal shift ook echt realiseren. De Brusselse regering heeft met het Iris 2-plan de ambitie om het autoverkeer tussen 2001 en 2018 met 20 procent te verminderen.

Toen Bruno De Lille in 2000 kandidaat was voor de gemeenteraadsverkiezingen, werd hij door een televisieploeg van TV Brussel gefilmd omdat hij met de fiets naar het werk reed. De Lille lacht als we hem aan die anekdote herinneren. "Kunt u zich dat voorstellen? We zijn er inderdaad nog lang niet, maar Brussel komt van heel ver. Daar zit Villo! ongetwijfeld voor iets tussen. Een studie toont aan dat 50 procent van de Villo!-gebruikers daarvoor nooit fietste."

Ook een belangrijk nadeel: door de vele hoogteverschillen rijden veel Brusselaars met de Villo-fiets bergaf om later weer met de metro naar boven te gaan. Gevolg? Aan de Naamse Poort of Madou wordt bijna gevochten om de laatste fiets, aan de Beurs en De Brouckère vind je geen plaats om je fiets achter te laten. De Brusselse socialisten lanceerden deze week daarom 'Flattrack', een plan om de Brusselse hellingen te neutraliseren. Hoe dan? "Met liften en fietsbruggen", aldus Brussels sp.a-voorzitter Pascal Smet. "In Trondheim in Noorwegen hebben ze dat ook gedaan en is het aantal fietsers sindsdien verdubbeld."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234