Donderdag 26/05/2022

De stad hertekent de wereld

Zes op de tien mensen wereldwijd leven in de stad. Gsm en internet zijn overal, iedereen is overal en nergens tegelijk. In het licht van de geschiedenis zijn dat prille revoluties. Ze veranderen de mens. Nieuwe vormen van zijn en samenleven dringen zich op. Antropologen en kunstenaars buigen zich in Gent drie dagen over de stad, en hoe u en ik ons in die nieuwe wereld (on)thuis kunnen voelen: Making Sense in the City. 'Wat of wie je bent, wordt niet meer bepaald door je afstamming of je parochie', zegt professor Rik Pinxten. 'Je moet uit je dorp komen. Anders verkommer je.'

Door Filip Rogiers

In 1800 leefde 3 procent van de bevolking in de stad. Nou ja, stad? Eerder een flink uit de kluiten gewassen dorp, als je het bekijkt op de schaal van de eenentwintigste eeuw. Vandaag woont 60 procent van de wereldbevolking in een stedelijke context. Het laat zich exponentieel voelen in de zogenaamde derde wereld en in de Aziatische groeipolen. "Er is een economische maar ook een politieke globalisering bezig", zegt antropoloog Rik Pinxten. Zijn Centrum voor Interculturele Communicatie en Interactie (CICI) aan de Universiteit Gent is de drijvende kracht achter het symposium Making Sense in the City.

"Dat proces van globalisering gaat gepaard met een enorme en zeer snelle verstedelijking. Bij ons verloopt dat op een tragere, iets meer gestructureerde manier. Maar in China en elders in het oosten ontstaan megasteden waar dagelijks honderdduizenden mensen bijkomen en waar niemand nog op een miljoen na kan zeggen met hoeveel mensen men in een stad woont."

Het is even onomkeerbaar als explosief. Het leidt tot vonken en conflicten, tussen mensen en groepen. Een gek schiet gericht op andersgekleurde mensen in Antwerpen. Sommigen grijpen krampachtig vast aan wat dichter Hans Andreus 'takken van geloof' noemde: ze bouwen muren rond de kerktoren of de moskee. Elders, in Japan, heeft men vandaag al leren leven als mieren.

"In Japan hebben ze heel interessante oplossingen gevonden voor wat wij hier nog altijd als stadsproblemen ervaren", zegt Didier Volckaert. "Men gaat er op in de massa en blijft juist daardoor heel erg zichzelf. De wereld is er virtueler, alles is er vloeibaarder." Volckaert is vorser in de vakgroep van Pinxten, maar eerst en vooral kunstenaar. Internaut, bedenker van 'optische installaties' en kenner van de experimentele cinema. Hij sluit het symposium woensdag af met A Night of Industrial Neuro-Tech.

Stedelijkheid en globalisering brengen nieuwe conflicten met zich mee, maar evengoed nieuwe en onbekende opportuniteiten. Like it or not, het zal elke mens op deze kluit dwingen tot nieuwe manieren van denken over mijn en dijn, over identiteit en zingeving.

Het is in die borrelende pot dat nog tot woensdag tientallen wetenschappers van over de hele wereld, antropologen, zinzoekers en kunstenaars roeren in Gent. "We willen zoeken", zegt Rik Pinxten. "We zien wel wat er bovendrijft aan nieuwe inzichten. Daarom zijn er niet alleen lezingen, maar geven we ook een podium aan kunstenaars zoals Didier. Kunst loopt altijd voor. In de vormgeving zitten die al een heel eind verder dan wetenschappers, die heel bedaard aftasten: wat is die nieuwe realiteit eigenlijk, waartoe leidt het? Religies en levensbeschouwelijke groepen zijn fel in die vraagstukken geïnteresseerd. Zij maken er hun roeping van. De politiek is er nog het minst van al mee bezig vandaag."

"Geen mens kan zich afsluiten van verstedelijking en globalisering. Je hebt daar diverse reacties op, maar één constante is dat het leidt tot een verhevigde zoektocht naar identiteit en meervoudige identiteiten. Men kan etnisch zijn, cultureel of religieus, in alle mogelijke schakeringen en vormen. En het gebeurt over de hele wereld. Ook binnen een stad krijg je verschillende tendensen, identiteiten die elkaar wel of niet in de weg lopen. Soms vinden ze elkaar op prachtige manieren: je krijgt wijken, lifestylegroepen die door elkaar bestaan. Maar vooral als het over cultuur en religie gaat, blijkt het ook - zeker bij ons - nogal wat problemen te geven. Het leidt tot 'dat kan niet'-reacties. De hoofddoek is er een uiting van."

Making Sense in the City, de titel van het symposium, is ontleend aan het standaardwerk van Manuel Castells, The Rise of the Network Society (1996), door Anthony Giddens omschreven als the most compelling attempt yet made to map the contours of the global information age.

Het is een wondere nieuwe wereld waarvan de ontdekking nog maar pas begonnen is. Volckaert vertelt er lyrisch over. En ook een beetje meewarig voor het 'oude'. "Het is een beetje grof om zeggen maar ik heb medelijden met mensen die in de Fnac 25 euro voor een dvd neertellen. Ik sta daar naar te kijken. Dat is zo'n uitstervend ras! Zoals de mensen die hier in Gent naar een platenbeurs gaan en daar honderden euro's betalen voor een plaat. Met dat bedrag koop je honderd steengoede platen wereldwijd. Downloaden gaat niet enkel over de prijs die je betaalt voor muziek, het verandert ook hoe je muziek beleeft. Je krijgt toegang tot een eindeloos aanbod, je kunt filteren en weggooien, links leggen. Je ontdekt permanent iets nieuws. En zonder die nieuwe input kun je jezelf niet meer positioneren in wat er allemaal gebeurt in de wereld. Zonder die input denk je bijvoorbeeld dat dEUS een ongelofelijk belangrijke groep in de wereld is. Twee minuten op het net geeft je een heel ander perspectief."

Hoe je het draait of keert, veel mensen hebben bij stedelijkheid en globalisering nog altijd meer negatieve dan positieve connotaties.

Volckaert: "Gent is een dorp. Als ik thuis achter mijn computer zit, zit ik in een wereldstad. We moeten stoppen met bang te zijn om iets te verliezen wat we al lang verloren hebben. In de jaren zeventig kon je nog een punkbeweging hebben. Vandaag kan dat niet meer, vandaag is de provocerende macht van zo'n kleine subcultuur zinledig. Alles is al verbrokkeld, ook onze stad bestaat niet meer."

Pinxten: "In de ongeveer 4.000 culturen wereldwijd had je twee grote referenten voor de opbouw van een identiteit: de afstamming en de groep. Het eerste is het Oude Testament: we zijn allemaal afstammelingen van Abraham. Ook in de islam heb je dat: de koning van Jordanië en anderen claimen dat ze rechtstreeks afstammen van Mohammed. De groep waarin je opgevoed wordt, waarin je waarden vorm krijgen, is de tweede grote identiteitsmaker. Dan praten we over de clan, de stam of - de vorm die wij het beste kennen - de parochie of de umma in de islam. Dat is niet de halve wereld, dat is heel concreet de wereld rond de kerktoren of de moskee."

"Dat alles verdwijnt of verdampt door de heel snelle en wereldverspreide verstedelijking. Als je in São Paulo woont, met 25 miljoen mensen, is je parochie of afstamming geen realiteit meer. Dat is zinledig. Ook bij ons zie je hoe op amper drie generaties de rol van de familie als zingever voor levensvragen almaar smaller is geworden. In het antwoord op vragen als: wie ben ik, met wie ga ik om, met wie sluit ik vriendschappen of ga ik relaties aan, hoe kies ik mijn beroep, speelt de afstamming vandaag bijna geen rol meer."

Nochtans zie je juist door het versneld afkalven van die 'oude' verbanden heel felle tegenreacties. Vooral religies lijken daar hun profijt mee te doen. Het funda- mentalisme teert daar toch op?

Pinxten: "Je krijgt inderdaad uitingen van een zeer sterke, nogal krampachtige identiteitsvorming. Je krijgt fundamentalisten van alle soorten: cultureel, religieus, politiek. Soms krijg je vreemdsoortige combinaties, zoals het hindoefundamentalisme. Maar het zijn retrobewegingen die uiteindelijk beperkt zullen blijven tot enkele procenten van de mensheid. Dat worden reservaatjes. De meerderheid doet er niet aan mee. Wat men in de katholieke kerk in de hoek van 'de ware christenen' ook moge beweren: terug naar de parochie is uitgesloten. Het is een terugbeweging zoals je dat ook hebt bij de umma-idee van meer fundamentalistische islamieten. Overal is de kerk weer aan de macht, zeggen vooral theologen. Maar ik geloof daar niets van."

Toch lijkt met name de katholieke kerk enorm begaan met de stedelijkheid. In Brussel was er vorig jaar het fel gehypete Allerheiligencongres.

Pinxten: "Dat is inderdaad een van de vele vormen van religie nu. Evenementengodsdiensten doen het goed. De televisiepredikanten zijn ongelooflijk actief en enorm succesvol. Zeker in de derde wereld. In Kinshasa bijvoorbeeld wegen die heel zwaar op de ontwikkeling van de stad. En de 'oude' kerken staan daar op te kijken: hoe doen ze het, hoe komt het dat wij daar niet in slagen? Dus proberen ze het ook. Maar ik denk dat het niet dieper gaat dan het katholicisme bij de Navajo-indianen. Er is iets anders aan de hand. Zowel met religie als met andere thema's willen de mensen vooral samen dingen doen. Dat engagement gaat niet veel verder. De mensen die in Parijs, Keulen of Brussel samenkwamen in de stad zaten de volgende week niet in de kerk. In Parijs hebben ze na de bijeenkomst van de katholieke jongeren trouwens tonnen condooms opgehaald. De boeddhisten groeien dan weer wel fel en die moeten het hebben van kleine bezinningsgroepen. Dat werkt wel. Als Japan vandaag meer 'gemaakt' lijkt voor de verstedelijkte wereld komt dat ook omdat religie niet problematisch is. Zowel in het christendom als de islam is er de verbinding met de politieke organisatie van je maatschappij. In Japan is dat losgekoppeld, daar kun je zonder enig probleem een diversiteit van religieuze praktijken hebben."

Waarom en waarin is Japan zoveel verder, zoveel meer 'mee' met de nieuwe tijd?

Volckaert: "Japanners slagen erin om hun individualisme los te laten. Ze beschouwen de stad als publieke ruimte. Dat is een enorme opluchting. Tegelijk is het een heel vrij land. Ook religieus. Het shintoïsme is fantastisch. Ze hebben enkel goede goden, je kunt alles afsmeken, en ze hebben geen gewetensproblemen. De erfzonde die wij in het Westen kennen, speelt daar geen rol. Daardoor gaan ze met heel veel zaken ook veel vrijer om. Ik kleur mijn haar blauw en in Tokyo mag ik daarmee rondlopen, niemand zal daarover vallen. Zelfs in minder verstedelijkte gebieden in Japan kijken ze daar niet van op, want iedereen kent het toch van de mangaboekjes, die wijd verspreid zijn. En ze hebben die traditie van de Cosplay waarbij mensen verkleed als personages de straat opgaan."

"Japan loopt al langer voor. Ik ben opgegroeid met de Franse televisie en zag daar in de jaren zeventig al Japanse anime. Dat is vandaag zeer invloedrijk. In Amerika denken ze nu zelfs dat zij het hebben uitgevonden. Ik wil het gezelschap dat deze week in Gent zal praten over stedelijkheid confronteren met enkele facetten van de grootstedelijkheid van Tokio. Met de vrijheid ook hoe mensen daar met seks omgaan bijvoorbeeld. Een vrouw van vijftig kan daar op de metro ongegeneerd mangaboekjes lezen over bondage en sm. Ook kinderen van twaalf gaan daar zeer vrij met erotiek om. Dat gevoel van vrijheid is ongelofelijk, terwijl het net een van de meest geritualiseerde samenlevingen is, wat ons een heel drukkend, bijna communistisch of fascistoïde gevoel bezorgt."

Juist. Kan de rest van de wereld daar iets mee aanvangen? Is het overplaatsbaar?

Pinxten: "Je kunt daardoor gefascineerd zijn, zoals door Singapore. Maar voor zulke modellen moet je zodanig veel aan individuele vrijheid inboeten dat het voor ons hier in het Westen geen optie is. Er zitten nadelen aan vast die wij niet wensen. Belangrijker dan je de vraag te stellen of je dat moet overnemen, is dat je weet dat het bestaat, dat we ons bewust zijn van de mogelijkheden om bakens te verzetten."

Volckaert: "Je kunt het niet overzetten, natuurlijk niet, maar je kunt er wel van leren. Wij kunnen niet zoals de Japanners onze persoonlijke vrijheid opgeven. Maar misschien kunnen we wel iets leren van de meer onthechte mentaliteit waarmee mensen tegenover elkaar staan. Als je nu eens níét valt over iemand met een hoofddoek of met blauw haar: wat verlies je dan eigenlijk? Niets!"

Pinxten: "Diversiteit en culturele en religieuze kleuring worden hier in het Westen inderdaad problematischer ervaren. Terwijl de wereld op het eerste gezicht op een vrije uniforme manier verstedelijkt: men bouwt op een nogal gelijkaardige manier steden. Ook de systemen om afspraken te maken zijn min of meer dezelfde, of het nu Sjanghai, New York of Brussel is. Maar we bekijken die evoluties allemaal van op het eigen plekje en vanuit de eigen traditie. Juist daarom is het niet slecht om die visie wat open te gooien."

Hoe zouden we in het Westen, beter kunnen leren omgaan met stad en wereld? U zei dat de politiek daar erg weinig mee bezig is.

Pinxten: "Iets meer onthechting van wat we als 'onze' steen hier op aarde beschouwen, zou een begin zijn. Privébezit is altijd een zeer belangrijke sokkel van zingeving geweest: mijn huis, mijn baksteen. Dat moeten we gaan relativeren. In New York is naar schatting 90 procent van de bevolking niet afkomstig van New York zelf. Je krijgt daar een notie van een publieke ruimte die nooit meer definitief van iemand is. Daar moet je aan werken, daar moet de politiek mee omgaan ook, die mentaliteit creëren: 'Kijk, dit is een ruimte die wij gemeenschappelijk gebruiken en op de een of andere manier doorgeven.' Niet meer elk zijn baksteen. Je moet uit je dorp komen, want anders verkommer je meer en meer."

"We zullen even uit het kader moeten stappen, normen moeten bijstellen. Tot nu toe bleef de politiek hier in Vlaanderen heel erg op het dorp gefocust. Daar, in het dorp, moest een cultuurcentrum komen, daar werd een muurtje rond gebouwd. Een visie op grootstedelijkheid is in de politiek zeer pril. Er zijn grosso modo drie richtingen mogelijk. Denk globaal en handel globaal: dat is de koers van de multinationals. Denk lokaal en handel lokaal: dat is nieuw rechts en het fundamentalisme. Dat is de reservaatgedachte, de Bokrijkgedachte. Als centrumrechts daarnaar afglijdt, zitten we echt op een tragisch pad. We zagen het in de Verenigde Staten. George W. Bush heeft zo de helft van de bevolking afgestoten. En dan heb je de derde en volgens mij enige zinnige optie: denk globaal en handel lokaal. Denk binnen een perspectief van generaties en wereldwijd, maar probeer dat waar te maken van op een bepaalde plek. Achter uw computer thuis of in uw buurt, maar wel met het perspectief dat dit niet úw wereld is, niet exclusief."

Volckaert: "Ook daar lopen ze in Japan voor op ons. De stad is een faciliteit die we delen: zo wordt in Tokio gedacht. Ook wij zullen andere vormen moeten zoeken. Het zou helpen als we op school al eens dringend begonnen met mensen intensief te leren hoe ze met media en internet moeten omgaan. Onderwijs moet de tools aanreiken waarmee je in deze wereld overeind kunt blijven en je weg kunt vinden. Je weg zoeken op het internet lijkt mij vandaag net iets noodzakelijker dan de geschiedenis van België te leren."

Meer info op www.makingsense.ugent.be.

Professor Rik Pinxten (UGent):

Tot nu toe bleef de politiek in Vlaanderen heel erg op het dorp gefocust. We zullen uit dat kader moeten

stappen

Didier Volckaert (links),

internaut en kunstenaar:

Gent is een dorp. Als ik thuis achter mijn computer zit, zit ik in een wereldstad. Na twee minuten op het net heb je een heel ander perspectief

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234