Zaterdag 24/10/2020

Opinie

De staatsgreep die er geen was

Roger Cohen.Beeld rv

Roger Cohen is columnist van The New York Times.

De staatsgreep enkele dagen geleden in Turkije was bijzonder onhandig: men trachtte de huidige politieke leiders niet af te zetten of de mond te snoeren, er stond geen nieuwe leider klaar, er was geen duidelijk communicatieplan (zelfs geen echt besef van de coup op de sociale media), en men kon niet voldoende mensen mobiliseren binnen het leger of onder het gewone volk. In de plaats daarvan zagen we een zootje trieste soldaten op een brug over de Bosporus in Istanboel en wat ongecoördineerde aanvallen op enkele overheidsgebouwen in Ankara.

President Recep Tayyip Erdogan moest eenvoudigweg via de FaceTime-app op zijn mobiele telefoon de opstandelingen in de straten vragen om hun protesten te staken. Het feit dat Erdogan zonder enige twijfel de voornaamste begunstigde is van de opstand, en zo zijn poging om van Turkije een autocratische, islamistische staat te maken verder zet, betekent niet dat hij erachter zit. Het Turkse leger blijft geïsoleerd van de samenleving. Het is volkomen aannemelijk dat een kliekje officieren geloofde dat een gepolariseerd en ontevreden samenleving in opstand zou komen op hun teken. Als dat het geval was, dan ze hadden het mis - en die foute inschatting heeft aan meer dan 260 mensen het leven gekost.

Maar in het Turkije van Erdogan zijn mysterie en instabiliteit de constanten. Het hoeft niet te verbazen dat er een hoop samenzweringstheorieën de ronde doen. Sinds de tegenslag bij de verkiezingen van juni 2015 heeft de president de leiding over een land dat steeds gewelddadiger wordt. Dat stelde hem in staat om tijdens een tweede verkiezing in november zijn comeback te maken en zich te voor te doen als de man die de bevolking van de chaos zou redden. Zijn poging om, zonder enig bewijs, Fethullah Gülen, een islamitische geestelijke en zijn voormalige bondgenoot die in Pennsylvania woont, aan te wijzen als de man achter de staatsgreep, past perfect in zijn patroon van ondoorzichtigheid en intriges.

Atatürk

Eén ding is duidelijk: meer dan 35 jaar na de laatste coup, en bijna twee decennia na de militaire interventie van 1997 willen de Turken niet terug naar niet dat een terugkeer naar het afwisselend militair en burgerlijk bestuur dat het land kenmerkte tussen 1960 en 1980. Integendeel, ze zijn erg gehecht geraakt aan hun democratische instellingen en de grondwet. Het leger, een belangrijk overblijfsel van tijdens de heerschappij van Kemal Atatürk, is zwakker. Elke grote politieke partij veroordeelde de poging tot een staatsgreep. Ongeacht hun groeiende woede tegenover de president, wil de Turken absoluut niet terug naar hoe het was.

Een succesvolle staatsgreep zou een ramp zijn geweest. Erdogan heeft veel aanhangers in het binnenland, met name onder de religieuze conservatieven. Doorheen het hele land brandde ’s nachts licht in de moskeeën omdat imams de oproep van de president om op straat te komen herhaalden. Er kan weinig twijfel over bestaan dat elke regering die gecontroleerd was door militairen met een opstand van islamisten en anderen zou geconfronteerd zijn, zoals die in Syrië. De gevolgen voor wat er nog overschiet in het Midden-Oosten van democratische instellingen en de rechtsstaat zou verschrikkelijk geweest zijn.

Het hoeft daarom ook niet te verbazen dat president Obama en zijn minister van Buitenlandse Zaken John Kerry “akkoord gingen dat alle Turkse partijen de democratisch verkozen regering moesten steunen, zich moesten inhouden en alle geweld en bloedvergieten vermijden”. Het probleem is dat “zich inhouden” geen deel uitmaakt van Erdogans woordenschat. Philip Gordon, een voormalige Special Assistant van Obama omtrent het Midden-Oosten zei daarover: “Liever dan dit moment aan te grijpen om bruggen te bouwen, zal hij het omgekeerde doen: zijn tegenstanders een hak zetten, de persvrijheid beperken, en nog meer macht vergaren”. Binnen enkele uren werden meer dan 2.800 militairen aangehouden en werden 2.745 rechters uit hun ambt gezet.

Gulenisten

Een langdurige campagne tegen de zogenaamde ‘Gulenisten’, wie Erdogan ook denkt dat zij zijn, en de kemalistische ‘diepe staat’ (aanhangers van de oude seculiere orde) is erg waarschijnlijk. Een reeds verdeelde samenleving zal zich steeds meer verdelen. Seculier Turkije zal niet snel vergeten hoe “Allahu akbar” gisteravond uit een aantal moskeeën en op straat weerklonk.

Erdogan zou wel eens heel snel de grondwet willen hervormen door middel van een referendum en zo zichzelf nog machtiger maken. Hij kan nu hardmaken dat al die macht nodig is om vijanden op een afstand te houden. “Het is goed mogelijk dat de democratie heeft gezegevierd in Turkije, enkel om langzaam te worden gewurgd”, claimt Jonathan Eyal, de internationale directeur van het Britse Royal United Services Institute. Er kan weinig twijfel over bestaan dat de steun voor Erdogan uit westerse hoofdsteden knarsetandend gebeurde.

Voor de regering van Obama, konden de dilemma’s van het Midden-Oosten nauwelijks helderder worden geïllustreerd. Toen de Egyptische generaal Abdel Fattah el-Sisi drie jaar geleden een staatsgreep leidde tegen de democratisch gekozen president Mohamed Morsi, steunde Obama de democratische regering niet, zoals hij nu in Turkije wel doet. De Amerikaanse regering vermeed zelfs het woord ‘staatsgreep’ in Egypte. Toen koos Obama zelfs de kant van de generalen, met het oog op het herstellen van de orde.

Morsi was uiteraard bijzonder onpopulair. De Egyptische staatsgreep werd alom gesteund. Voor Obama zich kon bemoeien, was de coup een feit. Toch blijft men niet veel waarde hechten aan principes in het Midden-Oosten. Het beleid is meestal gestoeld op het kiezen van de minst slechte optie.

In Turkije koos men inderdaad voor de minst slechte optie: Erdogan. Dat betekent echter niet dat er geen ergere dingen zullen volgen. Een mislukte staatsgreep wil niet zeggen dat de democratie wint. Immers, Turkije zal nu misschien pas echt de slechtste kantjes van deze stekelige autocraat leren kennen, zonder dat Amerika en zijn bondgenoten daar ook maar iets aan kan doen.

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234