Dinsdag 11/08/2020

De spin in het sleutelgat

Leonardo da Vinci

Fabels

Uit het Italiaans vertaald en uitgeleid door Patrick Lateur Uitgeverij P, Leuven, 47 p., 495 frank.

Meer moet dat niet zijn: Fabels van Leonardo da Vinci, in een blauwe omslag met een vergulde kleine boom die lijkt te wuiven. Het colofon leert je dat die boom, een acacia, afkomstig is uit een schetsje van Da Vinci zelf; en in het boekje staan nog andere schetsen van zijn hand afgedrukt, waaronder een prachtige tak met wilde bramen.

Leonardo (1452-1519) maakte meestal kernachtige aantekeningen en daarin ligt ook de charme van zijn fabels: ze zijn kort, snedig en kurkdroog. Waarschijnlijk speelden ze een rol in Leonardo's sociale leven; hij was lange tijd een opvallende figuur aan het Milanese hof. Biograaf Vasari weidt uit over Leonardo's volmaakte schoonheid en voorkomende gedrag, over zijn muzikaal talent (voor de hertog van Milaan zou hij een zilveren instrument gemaakt hebben in de vorm van een paardenschedel, een nieuw soort luit). "Bovendien was hij de beste improvisator van gedichten in zijn tijd." Leonardo's schetsboeken bevatten ook raadsels. Net als de fabels konden zij een rol spelen tijdens feesten en bijeenkomsten.

De schilder werd gefascineerd door dieren en planten. Hij groeide op in het mooi over het Toscaanse landschap uitkijkende dorp Vinci. Die omgeving vind je terug in zijn fabels: vijgen- en citroenbomen, wijnstokken, pompoenen, stenen, houten stutten en palen ter bescherming van het gewas. Taaie landbouwgrond, heuvels die sinds mensenheugenis in cultuur gebracht waren. Over een verloren tekening die Leonardo als leerjongen maakte (een ontwerp voor een Vlaams wandtapijt) schreef Vasari: "Daarop is de vijgenboom, naast de verkorting van de bladeren en het uitzicht van de takken, met zoveel liefde weergegeven, dat het verstand zichzelf verliest bij de gedachte dat een mens zoveel geduld kan hebben."

Fabel 24 luidt: "De vijgenboom droeg geen vruchten en niemand keek ernaar. Toen hij vruchten wou dragen om door de mensen geprezen te worden, werd hij door hen gebogen en gebroken." Alles wat Leonardo geschreven heeft, is door de eeuwen heen belast geraakt met interpretatie; en van deze fabel denkt men dat ze verwijst naar het lot van de kunstenaar, die dankbaarheid noch waardering ontvangt voor zijn werk. Het zou kunnen; in elk geval vinden we hier het geweld terug dat typisch is voor Leonardo's teksten. Heeft hij het over een man die vijgen plukt en opeet, dan lezen we: "Hij vernielde en vermaalde ze met harde tanden." Er wordt voortdurend vernietigd, verminkt of verslonden. Zelfs de wijn op de tafel van Mohammed denkt bij zichzelf: "Zie ik niet dat ik bijna dood ben, dat ik de gouden woning van de beker verlaat en de vuile en stinkende holte van het menselijk lichaam betreed en dat ik daar van geurige en zoete drank zal veranderen in vuile en gemene urine?" Daarop maakt de wijn, vreemd genoeg met behulp van de god Jupiter, de profeet zo zat dat hij zich later schaamt en het drinken van alcohol verbiedt. "En zo werden de wijnstokken en hun vruchten met rust gelaten."

Sommige fabels zijn goed uitgewerkte miniverhalen, sommige kregen een duidelijke verklaring mee van de kunstenaar ("Ditzelfde overkomt de geesten die zich overgeven aan ledigheid in plaats van oefening. Zoals het bovengenoemde scheermes verliezen zij hun scherpe snee en het roest van de onwetendheid vernielt hun vorm"), weer andere bestaan uit een zin of twee. Die maken de meest sarcastische indruk. "De spin die dacht rust te vinden in het sleutelgat vond er de dood." "De lelie zette zich neer op de oever van de Ticino en de stroming sleurde de oever én de lelie mee."

Patrick Lateur zorgde voor een knappe vertaling en liet de Italiaanse teksten mee afdrukken. Als je die leest, vang je nu en dan iets op van Leonardo's vertelritme en denk je aan het geroezemoes van zijn gespreksgenoten in de zalen van het Castello Sforzesco. Eén fabel hebben deze mensen wellicht nooit van hem gehoord. "De lijsters waren erg verheugd toen zij zagen dat de mens de uil ving en hem zijn vrijheid ontnam door zijn poten met sterke boeien vast te binden. Die uil was er later de oorzaak van dat de lijsters door de lijmstok niet hun vrijheid, maar hun leven zelf verloren." Die uil was de hertog, Lodovico de Moor. Hij verloor zijn macht bij een inval van de Fransen in 1499 en het volk van Milaan werd onderworpen aan de Franse koning. Leonardo moest de stad verlaten en als man van middelbare leeftijd op zoek gaan naar nieuwe opdrachtgevers, een nieuwe loopbaan.

Leen HuetDe fabels van Leonardo da Vinci zijn kort, snedig en kurkdroog

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234