Maandag 10/05/2021

De slag om Salzburg woedt verder

Als je de Oostenrijkse boulevardkranten leest, zou je zeggen dat de slag om Salzburg in een definitieve fase getreden is. Gerard Mortier lijkt de baarlijke duivel geworden, terwijl hij toch enkel maar in (zijn) stijl afscheid wilde nemen: met een beetje provocatie maar ook met een duidelijk omlijnde visie op kunst (en op Oostenrijk). Na een druk bijgewoonde voordracht met aansluitende discussie maakte een toehoorder het duidelijk: 'De contrareformatie is al begonnen.' Waarop Mortier: 'U bedoelt de contrarevolutie.'

Salzburg / Van onze medewerker ter plaatse

Stephan Moens

Na de voorstelling van Der Fall der Götter door Zuidelijk Toneel Hollandia bracht een wat oudere heer ongevraagd zijn mening naar voren over wat er hier was gebeurd. Hij zou eens een stuk schrijven over "de vernietiging van de Salzburger Festspiele door meneer Mortier". Het is zeker niet toevallig dat dat verdict precies na deze voorstelling viel, die op een zeer fysieke en compromisloze manier het verhaal vertelt van de Götterdämmerung van de familie Krupp - hier à la Thomas Mann Essenbeck genoemd, ze hebben ook een nazi-neef die Aschenbach heet - en hun knieval voor de nationaal-socialisten.

Hollandia speelt het stuk, dat bij ons ook al te zien was als De val der goden, hier in het Duits. Dat geeft de situatie enerzijds meer authenticiteit en anderzijds, door het lichte accent van de acteurs, enige vervreemding. Die vervreemding is ook al aanwezig in de zegging van de regieaanwijzingen, de toewijzing van verschillende rollen aan eenzelfde acteur en de daardoor bijna noodzakelijk gemaniëreerde acteerstijl. Samen met de indringende muziek (gedeeltelijk van Heiner Goebbels, gedeeltelijk geïmproviseerd, waarbij vooral het aandeel van celliste Frances-Marie Uitti opvalt) zorgt dat voor een aantal overweldigende scènes. Het sterkst zijn daarbij de bijzonder visueel-auditief en fysiek opgezette momenten, zoals het moordballet rond de Röhm-putsch (de uitschakeling van de 'populaire' SA-top door de 'elitaire' SS), gevolgd door een wonderlijk moment van ontreddering met muziek als van een glasharmonica, of de vertwijfelde laatste poging van Sophie 'Lady Macbeth' von Essenbeck om de macht over haar zoon Martin te behouden. Het zwakst zijn de eenduidig politieke boodschappen. Daarin blijkt dat deze generatie de voeling met het historische materiaal al enigszins verloren heeft. De poging tot uitblik naar het heden waar Johan Simons en Paul Koek het stuk mee laten eindigen, lijkt dan ook erg kunstmatig. Desondanks en mede dankzij de glansrollen van Jeroen Willems en Elsie de Brauw is het een voorstelling die de vergelijking met de Macbeth van Calixto Bieito, waarmee ze heel wat raakpunten heeft, goed doorstaat.

Men heeft Mortier verweten dat hij de opera's van Richard Strauss in Salzburg stiefmoederlijk heeft behandeld. Zijn antwoord is nu te zien: hij heeft Jossi Wieler Ariadne auf Naxos op het toneel laten zetten als een directe verwijzing naar zin en onzin, traditie en decadentie van de Salzburger Festspiele. Het decor van Anna Viebrock verwijst in het 'Voorspel' duidelijk naar het Festspielhaus, inclusief de componistenbustes en het lelijke reclamehorloge. In de 'Opera' is hetzelfde decor met subtiele verschuivingen in een tijdloze maar stijlvollere omgeving geplaatst: een andere klok staat stil op twaalf uur. Maar het is niet echt het Festspielhaus: op de achtergrond is er iets dat wel de ingang tot een bordeel lijkt. En de 'kunstenaars', zowel de 'echte' als de 'commedia dell'arte'-spelers, zijn geblinddoekt als ze brutaal naar binnen worden geduwd. Wieler moet gedacht hebben dat niemand nog weet wat de commedia dell'arte werkelijk betekende (een expliciet seksueel spel uit een 'verkeerde wereld'), en dat hij dus naar een equivalent dat wel van nu is, moest zoeken. Zerbinetta & co worden zodoende een rockgroep die binnendringt in de verheven wereld van de opera. De verwijzing naar Madonna is ook visueel overduidelijk.

Beide groepen blijken op een heel uiteenlopende manier dezelfde melancholie te delen, alleen gaan ze er verschillend mee om. Terwijl Ariadne, het archetype van de vrouw die door haar grote liefde in de steek gelaten is, zich steeds meer overgeeft aan haar spleen en aan de drank - die moeilijke acteertaak wordt tamelijk goed waargenomen door Deborah Polaski - zoekt Zerbinetta, die evenmin tot een echte levensvervulling in staat lijkt, haar heil in snelle seks (wat ook geld opbrengt), dans, drank en een grote muil. Haar grote aria ('Grossmächtige Prinzessin') is op die manier niet enkel een buitengewoon virtuoos stuk, maar ook de uitdrukking van al haar opgekropte affecten: woede en vertwijfeling, maar ook lust en levens- en doodsdrift.

Het is het hoogtepunt van een buitengewone rolinvulling door Natalie Dessay. Dat alles leidt tot zatte solidariteit tussen de twee vrouwen, die echter snel weer verloren zal gaan. Als Bacchus (aanvaardbaar en zonder overdrijving gestalte gegeven door Jon Villars), de vervulling van Ariadnes verlangen, eindelijk komt, zal hij na enig pathetisch gedoe met haar uiteindelijk (en tegen de aanwijzingen van het libretto in) met Zerbinetta in het bordeel verdwijnen. Ariadne mag alleen de trap van het 'Festspielhaus' af, een bitterzoet einde. Die interpretatie van 'Voorspel' en 'Opera' - ze blijven duidelijk gescheiden, maar het publiek krijgt de gelegenheid verbanden en verwijzingen te construeren - heeft een grote suggestieve kracht. In tegenstelling tot vele suikerzoete of ongeïnspireerde ensceneringen maakt ze het ietwat overspannen karakter van tekstboek en muziek draaglijk. Dat is ook te danken aan de bijzonder heldere, analytische, kamermuzikale en toch gevoelige interpretatie van Christoph von Dohnányi en de Wiener Philharmoniker, wars van enige sentimentaliteit. Deze opvoering van Ariadne auf Naxos is in geen enkel opzicht het schandaalstuk dat sommigen ervan hebben gemaakt - "Zerbinetta verliest haar slipje". Het is integendeel zowel in scenisch als in muzikaal opzicht de mooiste en zinvolste interpretatie die ik tot nu toe van het stuk gezien heb.

Maandag brengt Stephan Moens verslag uit over Die Fledermaus. Gerard Mortier gaat dit weekeinde het debat aan met het publiek over die schandaalproductie (DM 22/8).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234