Zondag 20/06/2021

De Siamese drieling van Europa

De eensgezindheid tussen de Duitsers, de Fransen en de Britten is op zijn minst opmerkelijk. Niemand ziet Merkel en Cameron ooit beste vrienden worden. De visies die zij hebben uitgesproken over de toekomst van Europa liggen mijlenver uiteen. Hij, de euroscepticus, heeft een Pavloviaans verzet tegen elke poging om soevereiniteit naar het Europese toneel over te hevelen. Zij gelooft wél in meer macht voor het overkoepelende niveau. Maar vandaag tutoyeren ze elkaar tijdens hun discussies over de weg die Europa op moet.

Hetzelfde gaat op voor Merkel en Sarkozy. Er wordt gezegd dat zij, privé, wel eens grapjes over zijn eendenloopje maakt. Of dat hij haar wel eens ‘De Mof’ noemt. Merkel weet zich ook geen houding aan te nemen telkens Sarkozy haar omhelst en op beide wangen kust. Want al bedraagt het leeftijdsverschil tussen de twee amper zes maanden, de technocratische Merkel lijkt in weinig opzichten op de flamboyante playboy die in het Parijse Elysee kantoor houdt. Zelfs hun politieke achtergronden lopen ver uit elkaar: Merkel is een gewezen Oost-Duitse, opgegroeid in een linkse familie, Sarkozy de rijke advocaat die bij voorkeur heel rechtse ideeën predikt. En historisch bekeken zijn Frankrijk en Duitsland natuurlijk gezworen vijanden. Dat leken ze nog altijd te zijn toen in mei vorig jaar de Griekse bubbel barstte en de eurozone in het vizier van de financiële markten kwam. De Fransen hekelden de Duitsers als praatjesmakers die weigerden werk te maken van de redding van de eurozone, de Duitsers riepen net niet dat de Fransen ook potverteerders waren die maar beter hun mond konden houden. Maar de jongste maanden schijnen Merkel en Sarkozy elkaar dus gevonden te hebben.

Verkeerd hoeft dat niet te zijn. De grote EU-lidstaten hebben elkaar wel vaker gevonden toen de toekomst van de eurozone en de EU op het spel stonden. Tenslotte duwden de grote lidstaten ook in het verleden bij alle grote Europese hervormingen eendrachtig mee aan de kar. Of het nu was bij de opening van de interne markt, bij het opheffen van de grenzen met het Verdrag van Schengen, bij de opstart van de muntunie of bij het hertekenen van de Europese grondwet in het Verdrag van Lissabon: de grote landen waren vaak de motor die de EU op snelheid kregen. Dat de lidstaten onder druk van de financiële markten hun eigen meningsverschillen overwonnen en samen aan de kar duwen voor de economische eenmaking is op zichzelf dus een goede zaak. “Als de EU serieus genomen wil worden door de traditionele supermachten én de nieuwe mogendheden in Rusland, China, India of de Arabische wereld, dan moet de Unie dringend een collectieve strategie promoten, in plaats van lidstaat per lidstaat met die landen te gaan onderhandelen”, schrijft de gewezen Britse ambassadeur in Frankrijk deze week in opiniestuk in de gerenommeerde Britse zakenkrant Financial Times.

Met de Franse slag

Alleen jammer dat de demarches van Merkel bij Sarkozy en Cameron daar zo weinig mee te maken hebben. De manier waarop de kleinere lidstaten tijdens de laatste Europese top de voorstellen van Merkel en Sarkozy afschoten, toont dat het voor de kleintjes niet geweldig verteerbaar is. Naar verluidt kwam zelfs commissievoorzitter José Manuel Barroso tijdens de marathonlunch van vorige vrijdag behoorlijk scherp uit de hoek. En deze week nog was er ook in het Europees Parlement niets dan ongenoegen te horen over de manier waarop Barroso en Herman Van Rompuy gegrild werden in de plenaire zaal. “Het lijkt er namelijk sterk op”, zegt de liberale fractieleider Guy Verhofstadt, die in het parlement nog theatraal een kladversie van het Duitse competitiviteitsplan verscheurde, “dat de Duitsers hun plannen met de Franse slag proberen door te drukken”.

De echte discussie gaat namelijk niet over Europese competitiviteitsplannen of over een defensiestrategie voor Europa, maar over wie er nu eigenlijk de broek draagt in de EU. Het Verdrag van Lissabon, zeg maar de Europese grondwet, heeft drie pijlers in het beslissingsrecht gecreëerd: een bezadigde Europese Raad die de strategische richting bepaalt, een overambitieus parlement dat de beslissingen kan sturen en een Europese Commissie die de knopen door moet hakken en de gulden middenweg moet vinden zonder het beslissingsproces al te zeer af te remmen. De bizarre bondgenootschappen van de eurozone schijnen ervoor te ijveren het zwaartepunt van het beslissingsproces van de Commissie naar de Europese Raad, en dus naar de lidstaten te verhuizen. “Merkel speelt een taktisch spel dat ertoe kan leiden dat de drie grootste landen in de EU alle beslissingen door de strot van de kleintjes rammen, al dan niet nadat ze pro forma met de Polen en de Italianen hebben overlegd”, zegt een bron bij de Commissie. “De Europese Raad is in dat geval nog slechts een vijgenblad voor een Europese Unie die er eigenlijk geen meer is.”

Europese potverteerders

De Britten zijn altijd een beetje buitenstaanders in de EU geweest. Eurosceptisch en sceptisch over de EU, en eigenlijk vooral geïnteresseerd in de geneugten van de interne markt, het buitenlands beleid, de begroting en de defensiestrategie van de Europese Unie. De Fransen stuurden het beslissingsproces zoveel mogelijk in de Europese Raad, waar ze hun stempel als stichtend lid van de EU sterker konden drukken dan in de vergaderzaal van de Commissie. Zeker als ze hun wagonnetje aan de Duitsers haakten, die tegenwoordig zowel geografisch als financieel het hart van Europa vormen.

Dat de Duitsers ook de Franse weg proberen op te gaan met de Europese besluitvorming, is echter op zijn minst opmerkelijk. In tegenstelling tot de Fransen, die altijd geprobeerd hebben om zoveel mogelijk beslissingsmacht in Parijs te houden, hebben de Duitsers de beslissingen in het verleden veelal aan de Commissie gelaten. Waarnemers dichten Merkel politieke motieven toe - ze heeft in eigen land een deelstaatverkiezing of tien op de agenda staan, en krijgt het verhaal van de “Europese potverteerders” maar moeilijk verkocht aan de publieke opinie van haar eigen land. De boodschap van haar demarches zou dan kunnen zijn dat “als de Commissie er niet in slaagt om harde beslissingen door te drukken, de Duitsers het dan maar zelf moeten doen.”

Veel waarnemers wijzen er echter op dat zo’n gekonkelfoes tussen regeringsleiders zelden heeft gewerkt. Toen de Duitsers en de Fransen in 2004 de regels overtraden van het Stabiliteitspact, dat de begrotingstekorten en de gecumuleerde staatsschuld van de lidstaten onder controle moet houden, deden de regeringsleiders na een Frans-Duitse staatsgreep in de Raad de sancties verdwijnen. Toen de afspraken van de Lissabonstrategie moesten worden afgedwongen, keek een hele raadszaal naar zijn schoenen. “Zonder de paraplu van een anonieme Commissie krijgen regeringsleiders nu eenmaal niet zo makkelijk moeilijke beslissingen bij hun achterban verkocht”, zegt een EU-bron.

Rondje armworstelen

Maar precies dát maakt het extra opmerkelijk hoe Merkel en haar bondgenoten langs intergouvernementele weg een aantal beslissingen trachten te forceren die eigenlijk al genomen zijn. De boodschap van Merkel, Cameron en Sarkozy over Egypte verschilde niet fundamenteel van de berichten die de EU ook al in alle talen en bewoordingen de wereld had ingestuurd. En de zogenaamd ingrijpende maatregelen uit het Duitse competitiviteitsplan werden ook al maanden geleden door de Europese Commissie op de agenda gezet, in de vorm van een strenger stabiliteitspact, een controle op de langetermijnbegroting en de Annual Growth Survey, een Commissie-instrument dat controleert of de regels van de arbeidsmarkt, de pensioenverplichtingen of tutti quanti in de respectieve lidstaten niet vloeken met de beginselen van een eengemaakt economisch beleid in de EU. Dat de Europese Raad kennelijk besliste dat Barroso, Van Rompuy en voorzitter Jean-Claude Trichet van de Europese Centrale Bank (ECB) samen maatregelen moeten formuleren over hoe de lidstaten tot een gestroomlijnder economisch beleid moeten komen, is tegen dat licht op zijn minst behoorlijk bizar te noemen.

Nog opmerkelijker is dat de lidstaten, de Fransen en de Duitsers op kop, de sanctiemogelijkheden in de voorstellen van de Commissie lijken af te zwakken in plaats van ze op te pimpen. De Commissie legde bijvoorbeeld vast dat lidstaten een gekwalificeerde meerderheid in de Europese Raad moesten hebben om aan sancties te kunnen ontsnappen. De Raad wil die passage schrappen, maar is nu in een stevig rondje armworstelen verwikkeld met het Parlement, dat de strengere benadering van de Commissie verkiest. Het is de uitslag van dat rondje armworstelen, en van de rondjes die in de komende maanden allicht nog zullen volgen, die zal bepalen of er nog een EU overblijft, en zo ja, welke.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234