Zaterdag 28/03/2020

De schoonheid van het ongerijmde

Volgens een anekdote uit de Europese kunstgeschiedenis stond Anna Blume hat ein Vogel, de titel van de nieuwe productie van Theater Zuidpool, op een schutting in de noord-Duitse provinciestad Hannover. Een van de voorbijgangers was beeldend kunstenaar Kurt Schwitters (1887-1948), en die zag in deze onschuldige schuttingtaal meteen een alternatief voor het buitenissige taalgebruik van de expressionisten. Hoewel grammaticaal niet vlekkeloos (correct is einen Vogel), diende het zinnetje, vermoedelijk op de schutting geschreven door een kinderhand, als inspiratiebron voor het hele dadaïstische oeuvre van Schwitters, die veel belang hechtte aan de spontaneïteit en frisheid van zijn vaak absurde teksten.

Anna Blume werd het symbool voor een attitude; samen met andere dadaïsten als Tristan Tzara en Man Ray verwierp Schwitters elke institutionalisering van de kunst. Terwijl de Eerste Wereldoorlog in 1916 nog in volle hevigheid woedde, werd door een aantal in Zürich verzamelde kunstenaars en intellectuelen besloten de bestaande cultuurpatronen te doorbreken en grillige factoren als 'het toeval' (zie ook Marcel Duchamp) voor artistiek waardevol te aanzien.

Het dadaïsme waaide even snel op als het ging liggen, circa 1922, maar zeker was dat niets in de kunst meer hetzelfde zou blijven - eenmaal alle gangbare percepties op de helling gezet, werd het moeilijk om het artistieke evenwicht nog te bewaren. Dada werd een plek die iedereen vandaag min of meer weet liggen, maar waar niet iedereen zich waagt, uit vrees voor het zichzelf verterende nihilisme dat op de loer ligt bij elke poging om verregaande vrijheid na te streven.

Een beetje griezelig is het dus wel, om als theatergezelschap het gladde ijs te betreden van een kunstrichting die zichzelf onophoudelijk ter discussie durfde te stellen. Veel, zoniet alles, heeft te maken met het culturele klimaat waarin het dadaïsme wordt opgevoerd, en wat dat betreft komt Anna Blume door Theater Zuidpool veeleer gelegen. "Er wordt vandaag weinig geëxperimenteerd in het theater," had regisseur Koen De Sutter op een persconferentie gezegd, en daar kan je hem geen ongelijk in geven.

Geheel in de sfeer van Schwitters' oeuvre werd een theaterproductie op poten gezet waarin ook beeldende kunstenaars een aandeel kregen. Zij maakten een indrukwekkende verzameling ongerijmde objecten en installaties die het hele Zuidpoolpand vullen en die daarom om een apart bezoek vragen. Desondanks, bij wijze van eerste indruk: tegen alle deurstijlen en muren werden aardappelen in trosjes gespijkerd, ergens in een hoek staat een kopie van Marcel Duchamps fameuze Fietswiel uit 1913 en aan de wand van de grote zaal hangen grote advertentieposters voor Franse sekslijnen - vrouwelijk naakt op papier zoals het terugkeert in de eerste kamer waar De Sutters theaterparcours ons heen brengt.

Het publiek wordt daarbij verdeeld in drie groepen. Na een eerste halve eenakter van Schwitters in de grote zaal, een spel met de vier acteurs dat vooral lijkt te dienen om het publiek in de juiste stemming (lees: verwarring) te brengen, komen de regisseur en enkele medewerkers om de groepen rond te leiden. De Sutter en co zijn voor de gelegenheid uitgedost als kloeke majoretten, en hun behaarde benen zijn een levende illustratie van het thema waar de voorstelling dan al een tijdje om draait: dada kan een fysieke en mentale bevrijding betekenen, als op het soort feestjes waar elke gast (griezelig of gezellig?) dronken wordt, wat de verbeelding niet zelden in alle richtingen doet uiteenspatten.

Echt dadaïsme aardt ook niet halverwege, en gelukkig zijn er in de Zuidpool-productie uitstekende acteerprestaties die de anders vrijblijvende chaos in memorabele banen leiden. Zo is er de Nederlandse actrice Marlies Hamelynck, die een absurde sociale parabel van Schwitters omzet in een helder verwarrende vertelling, waarbij het einde eens te meer het begin blijkt te zijn.

Twee verdiepingen lager zorgen Wim Van Gansbeke en Hans Wellens voor een vermakelijk duet op basis van een selectie uit Schwitters' teksten. De ex-theaterrecensent en de muzikant-acteur tekenen voor de grappigste momenten van de avond, waarbij en passant het cultureel ambassadeurschap op de korrel wordt genomen en waarin het dadaïsme al geurt naar het surrealisme, onze nationale troef.

Maar het sterkst in deze Schwitters-hommage smaakt ongetwijfeld de Ursonate, door Marijke Pinoy drie keer (!) per voorstelling gebracht. Veel meer dan in de andere twee ensceneringen wordt hier van de vertolker complete overgave geëist, en dat is precies waar Pinoy van getuigt. Haar versie van de Ursonate - een uitputtende maar fascinerende opeenvolging van klinkers en medeklinkers - getuigt van een verbluffende techniek en is bijzonder ontroerend, wegens het andere uiterste van vanzelf-sprekend theater. Zo wordt andermaal duidelijk waarom het dadaïsme kan blijven bekoren: inhoudelijke schoonheid en een tabula rasa-effect staan elkaar niet noodzakelijk in de weg.

Steven Heene

Voorstellingen tot 7/3, telkens om 20 uur in Theater Zuidpool, Lange Noordstraat 11, Antwerpen (03/231.57.58). Daarna op tournee in Mechelen (21 en 21/3), Gent (26/3), Brugge (27/3), Houthalen (28/3), Tielt (3/4) en Wervik (4/3). Van 8 tot 30/4 opnieuw in Theater Zuidpool. Info op tel. 09/281.10.05.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234