Zondag 17/01/2021

De schone slaapster in de schijnwerper

Het Kasteel van Gaasbeek, zelf een 'droomburcht', presenteert werk van achttien hedendaagse kunstenaars rond het thema 'schone slaapsters'. Verwacht geen Disney-toestanden in een sprookjeskasteel. Sleeping Beauties gaat over droom en dood, slaap en mijmering, het stilzetten van de tijd en de nachtzijde van het bestaan.

"Het is geen lichtvoetige tentoonstelling", zegt Luc Vanackere, directeur van het Kasteel van Gaasbeek. "We zijn uitgegaan van drie elementen. In zijn beroemde monoloog, die begint met "to be or not to be", stelt Shakespeares Hamlet de existentiële vraag wat te verkiezen is: een onvoorspelbaar leven of de rust van de dood, die wel eens vervuld zou kunnen zijn met vreselijke dromen. Een tweede element is het bekende sprookje van Doornroosje: de tijd wordt stilgezet, het meisje is niet klaar voor het verdere leven. En ten slotte is er de titel van een toneelstuk van Pedro Calderón de la Barca uit 1635: La vida es sueño. De la Barca keert alles om: het leven is een droom, het echte leven begint daarna."

Gaasbeek heeft inmiddels een mooie traditie opgebouwd met presentaties hedendaagse kunst in de ruimtes van de middeleeuwse burcht, die eind 19de eeuw ingrijpend gereconstrueerd werd in neogotische stijl. "Gaasbeek is bij uitstek geschikt om een tentoonstelling rond de schone slaapster op te zetten", weet Luc Vanackere. "Eigenlijk is het alleen hier mogelijk omdat het zo op de plek geënt is. Sommige kunstwerken dialogeren met de omgeving, bij andere is er een clash, want deze plek cijfert zich natuurlijk niet weg."

Via een smalle gang, waar een slaapliedje weerklinkt, laten we de wereld en de tijd achter ons. En dompelen we ons - zoals Alice - onder in een wonderlijk droomland. Down the rabbit hole. De kunstwerken zijn divers en verkennen het thema van de schone slaapster in alle richtingen. Zo wordt in de eerste ruimte de bekende zwart-witvideo Hommage à (1972) van Lili Dujourie getoond. Niet op een kleine monitor maar op een groot scherm zodat een bijna levensgrote, naakte Dujourie de concurrentie aangaat met een wandtapijt en enkele schilderijen. Dujourie ligt op haar bed en neemt allerlei poses aan van het vrouwelijk naakt in de kunstgeschiedenis. Tegelijk verkent ze de grenzen tussen het intieme en publieke.

Ook Sophie Calle verkent het intieme en publieke in een reeks kleine zwart-witfoto's. Ze nodigde vrienden en onbekenden uit om de nacht in haar bed door te brengen. Van de weerloze slapers nam ze een reeks foto's en maakte daar gortdroge, registrerende dagboekaantekeningen bij. Wie slaapt is kwetsbaar, en uitgerekend die momenten maakt Calle openbaar.

Een merkwaardig soort kwetsbaarheid zit ook in de sculptuur Inside van Kim De Ruysscher. In een van de neogotische kamers ligt een slordige slaapzak op de grond. Er lijkt iemand in te zitten. Een dakloze? Of een kampeerder? Bij nader toezien blijkt het om een hyperrealistische sculptuur te gaan, gemaakt uit kalksteen. Eeuwige slaap in eeuwige steen.

Een levensgroot paard dat op een bed met kind staat is de volgende verrassing. De sculptuur is spierwit en balanceert tussen hyperrealisme en kitsch. Het werk van de jonge Nederlander Tobias Schalken speelt met het woord 'nachtmerrie'. De merrie in kwestie heeft haar hoeven op de deken gezet, waardoor ze het slapende kind in een wurggreep houdt.

Drie videokunstenaars zorgen voor evenveel hoogtepunten. David Claerbout leidt ons binnen in een inktzwarte ruimte. Na verloop van tijd - we moeten geduld oefenen en tot rust komen - zien we vier beelden. Langzaam doemt Venetië op, die andere 'schone slaapster'. Buiten de tijd. Het water als leven en misschien dood van de stad. De foto's van Claerbout, die heel langzaam openbloeien, zouden ook impressionistische, enigmatische schilderijen van James Whistler kunnen zijn. Wat Claerbout vooral wil zeggen is: we zien pas iets als we de tijd nemen.

Helemaal anders pakt Hans Op de Beeck het aan. Hij vroeg aan New Yorkse kinderen hun ogen te sluiten en aan hun ultieme wensdroom te denken. Het resultaat is een adembenemende reeks traag in elkaar overvloeiende portretten met even vloeiende polyfone gezangen op de achtergrond. Hier en daar grijpt Op de Beeck in en maquilleert of beschildert een gezicht. Hij strooit er blaadjes overheen. Zo treedt geheimzinnigheid en bevreemding op. De jeugdige gezichten worden dodenmaskers, een vanitastafereel, schedels. De droom is sterfelijk.

Voor de installatie van Bill Viola The Sleep of Reason werd een witte ruimte gebouwd. Een kast, een vaas en een tv-scherm suggereren een banaal interieur. Op het scherm is afwisselend een slapende man of vrouw te zien. En dan, ja, dan gebeurt er van alles, dat uiteraard met slaap en droom te maken heeft. Brengt de slaap echt wel rust?

Aan het eind volgt nog een confrontatie tussen twee fotografen: de subtiele en verstilde Vermeerachtige droomwereld van de Nederlandse fotografe Desiree Dolron - die baadt in onderdrukte kleuren en tinten - versus de wrange esthetiek van de dood door de Amerikaan Andres Serrano. Hij maakte zijn opnames in het lijkenhuis, een titel als Zelfmoord met rattenvergif liegt er niet om.

Er is nog veel meer te zien - onder meer Spencer Tunicks foto's van naakte mensenmassa's in Gaasbeek zelf en miniatuurtjes van Robert Devriendt. Plus een serie schone slaapsters van oude meesters, verspreid over het kasteel.

Lang niet alles is even sterk. De keuze van het hedendaags werk had hier en daar wat gedurfder en minder vrijblijvend gemogen. Zo bestaan er van Andres Serrano confronterender foto's. Van Jan Fabre had ander werk dan het mediterende punaisemannetje beter kunnen aansluiten bij het onderwerp. En soms is het verband met het thema te los, zoals in sommige schilderijen van Michaël Borremans en de luisterende figuur van Juan Muñoz. Toch overtuigt de expositie als geheel en biedt Sleeping Beauties voldoende sterk en boeiend werk om de reis naar Gaasbeek te maken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234