Zaterdag 28/01/2023

De schone kiekt het beest

Vanaf vandaag draait 'Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus' in de Belgische bioscopen. De Amerikaanse fotografe Diane Arbus (1923-1971) begreep als geen ander het leed van de freaks die ze portretteerde.

BRUSSEL l Diane Arbus bekende onomwonden dat ze alleen geïnteresseerd was in mensen die er vreemd uitzagen. Maar voyeuristisch zijn haar foto's allerminst. Het zijn eerder geposeerde staatsieportretten van mensen die de pijn van het zijn kennen. Net als Arbus zelf.

door Eric Min

Fotografen leven lang, heel lang - ze worden tachtig, negentig, honderd. Manuel Álvarez-Bravo, Henri Cartier-Bresson, Willy Ronis, Eva Besnyö en een stoet anderen hebben met overgave het bewijs geleverd, maar het dogma gaat alvast niet op voor Diane Arbus. In 1971 maakte ze een einde aan haar leven, geen vijftig jaar oud. Even later stonden de toeschouwers in lange rijen aan te schuiven bij het New Yorkse Museum of Modern Art voor een indrukwekkend retrospectief.

De essayiste Susan Sontag vroeg zich af of haar zelfgekozen dood de foto's geen apotheose heeft bezorgd, of het niet de waarborg is "dat haar werk oprecht is en niet voyeuristisch, bewogen en niet koud. Door haar zelfmoord is het ook alsof de foto's nog verschrikkelijker zijn geworden, alsof daarmee bewezen is dat ze voor haar een gevaar inhielden". Het zijn harde woorden, maar ze zitten Arbus als gegoten.

Wat is er te zien op die beelden, die elkaar opvolgen als in een gestoord familiealbum - of beter: als in het album van een gestoorde familie? Ze lijken allemaal op elkaar en toch tonen ze erg uiteenlopende figuren. Sontag: "In plaats van mensen met een prettig uiterlijk, representatieve figuren die op een menselijke manier bezig waren, kreeg je een hele collectie monsters en marginale gevallen te zien - de meeste lelijk, belachelijk of onflatteus gekleed, en gefotografeerd in een sombere of saaie omgeving - die speciaal waren gaan zitten (of staan) om te poseren en die de bezoeker vaak openhartig en vol vertrouwen aanstaarden."

De fotografe bekende onomwonden dat ze alleen geïnteresseerd was in mensen die er vreemd uitzagen. In haar achtertuin New York lagen de freaks voor het oprapen: daklozen, misvormde straatkunstenaars, travestieten en opgedirkte homo's, een joodse reus en zijn ouders in de Bronx. Op een kermis in Maryland trof Arbus een menselijk speldenkussen aan, een hermafrodiet en een albinovrouw die degens slikte. Zij liet argeloze naturisten en psychiatrische patiënten poseren. "Je ziet een mens op straat en wat je eigenlijk opmerkt, is zijn gebrek."

De voormalige modefotografe Arbus durfde toe te geven dat ze niet kon wegkijken. En ze had alles gezien. Een jongen in een betoging voor de oorlog in Vietnam draagt een button met de tekst 'Bomb Hanoi'. Een knaap in Central Park houdt een speelgoedhandgranaat in zijn vuist.

Het was natuurlijk ook haar ongenadige blik die van 'normale' mensen paria's maakte. Huilende baby's werden monstertjes, tweelingen in een park lijken gestoorde aliens. Arbus is lang niet de enige die freaks fotografeert, zelfs niet in de jaren zestig. Toch is er iets specifiek verontrustends aan haar foto's.

Het moet de quasi respectueuze blik zijn waarmee ze haar prooien in scène zet: ze gaat niet stiekem te werk, maar stelt de mensen op hun gemak en vraagt om te poseren, "even kalm en stijf als elke willekeurige Victoriaanse patriciër voor een studioportret van Julia Margaret Cameron", zoals Sontag noteerde. Doorgaans kijken ze recht in de lens. Wie poseert, geeft zich bloot maar houdt de controle.

Arbus heeft geen verkeersdoden gefotografeerd, geen oorlogsinvaliden, geen slachtoffers van terreur of hongersnood. Aan de meeste van haar modellen zit een serieus schoonheidsfoutje, een gebrek dat van bij hun geboorte aanwezig is en hun leven bepaalde. Ze lijden aan de pijn van het zijn. Alleen iemand die daar kon over meepraten, mocht hun staatsieportret maken.

Arbus, telg uit een welgestelde, gezonde familie, had nooit afgezien. "Ik zat opgesloten in een gevoel van onwerkelijkheid. En het gevoel dat ik immuun was, voelde pijnlijk aan, hoe gek dat ook klinkt." De camera was haar vergunning om te onderzoeken hoe het leven werkelijk was: slecht, pervers en zo zot als een deur.

Recensie van de film, Encore pagina 5

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234