Woensdag 21/08/2019

De schok der modernen

De Expo 58 in Brussel zorgde voor een nieuw elan, ook in de kunst. In Antwerpen verzamelden jonge kunstenaars zich in de groep G58 en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten begon 'levende kunst' te verzamelen. In Antwerpen wordt daarvan nu een boeiend overzicht getoond. Eric Rinckhout

Tot eind 2017 is het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen KMSKA gesloten. Het museum op het Antwerpse Zuid wordt ingrijpend gerestaureerd en uitgebreid, maar delen van de collectie zijn buitenshuis te zien, onder meer in de Koningin Fabiolazaal, vlak bij de drukke winkelstraat de Meir. Daar brengt KMSKA onder de noemer De Modernen telkens een greep uit zijn negentiende en twintigste-eeuwse collectie. Vaak gaat het om werken die zelden het depot verlaten.

Na Kunst uit Nederland en Rondom Permeke wordt nu gefocust op de avantgarde tussen 1957 en 1970. Andy Warhol en Roy Lichtenstein moet u niet meteen verwachten, en ook werk van Yves Klein of Jean Tinguely is er niet te zien - vooral dat laatste is jammer, want het gaat om twee kunstenaars die in 1959 op de tentoonstelling Vision in Motion / Motion in Visionvan G58 in het Antwerpse Hessenhuis exposeerden.

Maar het werk van de twee, inmiddels wereldberoemde Fransen was toen te provocatief voor de gevestigde instellingen en werd dus niet aangekocht. Yves Klein toonde er overigens geen schilderijen - zijn befaamde monochrome 'blauwen', bijvoorbeeld - maar hield een performance waarbij hij sigarettenrook uitblies en uit het werk van Gaston Bachelard citeerde. Van zijn performance bestaan gelukkig prachtige zwart-wit -foto's van Frank Philippi.

In de Koningin Fabiolazaal is nu een boeiend ensemble samengebracht met onder meer kunstenaars die aan G58 deelnamen zoals de Belgen Paul Van Hoeydonck en Pol Bury, en de Duitsers Otto Piene en Günther Uecker. De toenmalige directeur van KMSKA Walther Vanbeselaere wilde, in navolging van het Stedelijk Museum in Amsterdam en het Van Abbemuseum in Eindhoven, de snel veranderende, actuele en experimentele kunst volgen. In Antwerpen probeerde het in 1950 opgerichte Openluchtmuseum Middelheim die opdracht voor beeldhouwkunst te vervullen, maar voor het overige bestonden er in België geen musea voor hedendaagse kunst.

De jonge Vanbeselaere, die tussen 1948 en 1973 directeur was, wilde die lacune met zijn KMSKA opvullen. In 1959 schreef hij de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx een brief met het voorstel het bestaande museumgebouw op het Zuid uit te breiden en in een nieuwe vleugel de afdeling hedendaagse kunst onder te brengen. In afwachting van die realisatie kocht Vanbeselaere 'levende' kunst aan en organiseerde hij regelmatig tentoonstellingen met de toenmalige avant-garde. Die politiek viel stil toen in 1987 het Museum voor Hedendaagse Kunst M HKA in Antwerpen werd geopend.

Ruimtevaartavontuur

Sindsdien was de avant-garde van de jaren zestig en zeventig in het depot van het KMSKA terechtgekomen. Op enkele uitzonderingen na, werd ze niet in de permanente opstelling getoond. Daar komt nu, met deze tentoonstelling, verandering in. Curator Greta Van Broeckhoven brengt zo'n dertig werken samen. Ze zijn zeer verschillend en tegelijk zijn er een aantal tendenzen aan af te lezen: de kunstenaars verwerpen figuratie, abstractie én de klassieke 'uitbeelding' en willen dat hun kunstwerk gewoon 'is'. Ze gebruiken onconventionele materialen of recuperatiemateriaal, waarmee ze assemblages maken. Ze spelen graag met licht, trompe-l'oeil en beweging.

Een van de blikvangers is Spaceman uit 1967, een sculptuur van Paul Van Hoeydonck en ook het eerste 'actuele' werk dat het KMSKA aankocht. Dit werk stond, aldus de kunstenaar, de voorbije dertig jaar in de kelders van het museum. Met Spacemanverwijst Van Hoeydonck naar het ruimtevaartavontuur, dat door de Spoetnik (1957) werd ingeluid. Van Hoeydonck (inmiddels 87) is de eerste en tot op heden enige kunstenaar met een permanent werk op een andere planeet of planetoïde. Het was zijn aluminium beeldje Fallen Astronaut, dat de astronauten van Apollo 15 in de zomer van 1971 op de maan hebben achtergelaten.

Naar eigen zeggen heeft Van Hoeydonck "heel zijn huishouden" in de Spacemangestopt: de sculptuur is geassembleerd met machineonderdelen, emmers en wielen. Ook het oudste werk in de tentoonstelling, Tekens in Steen I(1957), van Camiel Van Breedam (76), is gemaakt met gevonden voorwerpen zoals tandwielen en fietsonderdelen: het is een materiewerk, dat in zijn speelsheid naar Paul Klee verwijst. Vic Gentils maakte dan weer assemblages met wrakhout, tafelpoten en pianotoetsen.

Tussen twee stoelen

De marmeren sculptuur Ademend levenvan Jan Dries (87) is bijzonder tactiel: het blok heeft organische rondingen en lijkt in zijn stralende lichtheid bijna te zweven. Ook de nagenoeg monochrome schilderijen van Jef Verheyen en de collage Lichtwerkvan Paul Van Hoeydonck vangen en weerkaatsten het licht op steeds andere manieren, afhankelijk van de positie van de toeschouwer.

Er is kinetische kunst van Pol Bury en Julio Le Parc, spijkerwerken van Günther Uecker en een Concetto Spaziale (1965) van Lucio Fontana, een monochroom doek waarin hij met een mes scherpe sneden aanbracht.

De Modernen. Avant-garde haalt interessante kunstenaars van een boeiende periode boordevol experiment uit de vergeethoek. De kunstwerken hebben meestal weinig van hun kracht verloren en herwinnen hun frisheid in de heldergroene ruimten van de Fabiolazaal. Huidig KMSKA-directeur Paul Huvenne wil graag met M HKA overleggen hoe, na de heropening van het museumgebouw op het Zuid, de kunst uit de periode 1950-1970 zal worden tentoongesteld. Nu valt die tussen twee stoelen. In die context is het evenwel jammer dat er ook nu niet werd samengewerkt. Het M HKA toonde het voorbije jaar de reeks Nieuwe kunst in Antwerpen 1958-1962 in vijf afleveringen en met een uitstekende, erg kritische catalogus: dat is de voedingsbodem waaruit de kunst in de Fabiolazaal is voortgekomen. Jammer dat de twee tentoonstellingen niet tegelijk lopen: het had een vollediger beeld van het toenmalige kunstklimaat in Antwerpen opgeleverd.

De Modernen. Avant-garde tot 1 september in Koningin Fabiolazaal, Jezusstraat 28, Antwerpen. Di-zo 10-17u., za tot 18u. Ma gesloten. www.kmska.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden