Zondag 23/02/2020

De schilder van de wreedheid

Schilder Philippe Vandenberg op 'Visite' in het Museum voor Schone Kunsten van Gent

Schilder Philippe Vandenberg (55) is thuisgekomen in het Gentse Museum voor Schone Kunsten. Op de plek die hij als kind zo vaak bezocht heeft, gaat hij met zijn schilderijen en tekeningen een dialoog aan met zijn inspiratiebronnen: de oude meesters.

door Eric Rinckhout

Gent l De schilderkunst van Vandenberg is wreed en gewelddadig: zijn beelden, zijn onderwerpen én de manier waarop hij schildert. 'Er bestaat geen gelukkige kunst. Kunst gaat over gebrek en wreedheid. De blues. Grote kunst is altijd dramatisch. Maar zolang ik mijn wanhoop kan uitdrukken, kan ik ermee leven.'

Een swastika. Dat is het eerste waar Vandenberg de bezoeker mee confronteert. In de hal van het Gentse museum, het zogeheten Forum, heeft hij een grote installatie gebouwd: een reeks sobere, sierlijke vitrinetafeltjes die samen een zaalvullende swastika vormen. In de vitrines liggen tientallen tekeningen. Vandenberg tekent dagelijks, het zijn zijn dagboeknotities. Veel schilders doen dat. Reisindrukken, affaires, allerhande ontmoetingen. Een reservoir van indrukken. "Tekenen is mijn ziel", verduidelijkt hij. "Ik doe het al van mijn zevende. Als kind tekende ik geen paasklokken, ik heb het tekenen altijd als wapen gebruikt, een kleine daad van verzet. Je kunt een kosmos samenbrengen op één wit blad."

De tekeningen gaan over liefde en dood, tederheid, lijden en wreedheid. "De swastika is een teken van het kwaad, sinds vorige eeuw toch", vult Vandenberg aan. "Maar het kwaad zit al veel langer in de mens. Ik zie mijn tekeningen als een mogelijkheid om dat kwaad te bezweren."

Als tegenwicht voor de swastika hangen er twee hoopvolle schilderijen: Dorpskermis van Gustave De Smet en Moederschap van Constant Permeke. "Twee werken uit 1930, een korte periode van vrede tussen twee slachtingen in. Twee werken die de overwinning van het licht op de duisternis uitdrukken."

"Ik ben een kind van de kruisiging", zegt de schilder voorts. "Ik ben opgegroeid in het Vlaanderen van Hugo Claus. In een college. Daar werd ik al vroeg met heiligen en kruisigingen geconfronteerd. Toch gaf dit museumme een schok, toen ik zag dat de beelden die ik kende ook door echte kunstenaars werden getekend en geschilderd."

De Kruisdraging van Jeroen Bosch noemt de schilder een van de belangrijkste werken van zijn 'intiem museum'. Christus wordt bespot en gaat gebukt onder het kruis. Hoog in dezelfde zaal hangt Vandenberg een wit doek met vier vrouwen die in een soort doornenkroon lijken te bijten. "Onze eigen kwetsbaarheid wordt uitgedrukt door de Christusfiguur."

In de buurt van De geseling van Christus (1614) door Rubens - een schitterende olieverfschets vol bloed en geweld - hangt Vandenberg een dik in de verf gezet schilderij dat hij de cynische titel Les plus beaux jours geeft. Het werk zit volagressie en lust. Ook met de materie is Vandenberg een gevecht aangegaan. Met dit schilderij herneemt hij de universele thema's van liefde en lijden van de oude meesters, maar actualiseert, verhevigt en dramatiseert ze. Het schilderij Les plus beaux jours is chaotisch. "Een andere orde dan de bestaande", repliceert Vandenberg. "Een schilderij zonder interne orde valt uiteen. Maar die orde kan heel verschillend zijn: dat kan gaan van Mondriaan tot Pollock."

In een grote zaal heeft Vandenberg zestig tekeningen op de grond gelegd. Krachtige houtskool- en pasteltekeningen die achter glas zitten, het geheel zorgt voor prachtige weerspiegelingen. "Hier lig ik aan stukken, maar in het werk word ik weer één", zegt Vandenberg. Geen beelden, maar zinnen en slogans heeft hij hier getekend. "Il me faut tout oublier. Il me faut absolument tout oublier", schrijft hij als een mantra. Maar ook: "Kill them all and dance". "Wie gedood moet worden, laat ik open. Ik denk aan Afrikaanse soldaten met gettoblasters. Of aan zelfmoordterroristen." De gekraste letters zijn kleurrijk en hebben hun eigen aparte schoonheid, hoe gruwelijk de teksten ook mogen zijn. "Aan de creatie, zelfs aan de vreselijke taferelen, beleef je plezier en je ervaart ook liefde." Aan de muren kijken serene schilderijen van Permeke, Rouault en Gustave Van de Woestyne toe.

In een dialoog met Edgard Tytgat wil Vandenberg vooral het seksuele en erotische van die lieflijk ogende schilder accentueren. Vandenberg hangt een muur vol met zijn eigen kleine en grote schilderijen, Les allées et venues de l'intempérance, waarin Vandenberg probeert om te gaan met liefde, seks en erotiek. Verbondenheid en wurgende inperking, masturbatie en zelfverminking, terugtrekking en onvermogen tot communicatie. Afscherming, verlatenheid. Het zit allemaal in deze alweer schijnbaar chaotische muur.

Zo is schilder Philippe Vandenberg aanwezig in het museum. Zijn schilderijen dialogeren, zijn discreet aanwezig maar zoeken hier en daar ook nadrukkelijk de confrontatie op en dagen uit. Ze creëren een spanning en zetten aan tot nadenken. Zo plaatst hij onder het beroemde portret Een kleptomaan van Géricault (1820-'24) een reeks van twaalf studies, gewijd aan Ulrike Meinhof, de politiek activiste van de Rote Armee Fraktion uit de jaren zeventig. "Twee figuren die zich, elk op hun manier, verzetten tegen het systeem. En verzet is een daad van creativiteit", zegt Vandenberg.

Nadat Jan Fabre het Koninklijk Museum in Antwerpen en het Louvre in Parijs heeft mogen inpalmen, is ook Philippe Vandenberg de dialoog met de oude meesters aangegaan. In het licht van zijn schilderijen krijgen de oude meesters bijkomende, andere betekenissen. Omgekeerd laat Vandenberg zien dat thema's als liefde, dood en geweld van alle tijden zijn. Net als ontroering en reflectie.

Philippe Vandenberg, Visite tot 17 augustus in Museum voor Schone Kunsten, Citadelpark, Gent. Dinsdag-zondag van 10 tot 18 uur. www.mskgent.be en 09/240.07.00

Philippe Vandenberg:

Aan de creatie, zelfs aan de vreselijke taferelen, beleef je plezier

n Een dialoog tussen Portret van een kleptomaan door Théodore Géricault (1820-'24; boven links) en 12 studies voor een portret van Ulrike Meinhof van Philippe Vandenberg (1998-2000).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234