Zaterdag 19/06/2021

De schilder, de Leie en zijn vlot

De mythe wil dat Claus zijn koeien schilderde op een vlot in de Leie. En dat hij met zijn doek wel eens in de rivier viel

landschap van nu en toen, deel 6

Het kost ons veel moeite om de plaats te vinden waar schilder Emile Claus in 1899 zijn koeien de Leie liet oversteken. Astene, had ik ergens gelezen. In dat dorpje tussen Gent en Deinze had Claus Villa Zonneschijn laten bouwen, waar hij de laatste veertig jaar van zijn leven (1849-1924) doorbracht. Hij zou de overstekende koeien vanuit zijn tuin geschilderd hebben. Maar waar staat die villa? De fotograaf en ik rijden heen en weer op de drukke rijksweg N43, met zijn aaneengesloten lint van woonhuizen, baanwinkels, chique restaurants en veevoederbedrijven. Daartussen liggen villa's waar de betaalde liefde bedreven wordt, kleurige aquariums met dames in badpakken die veel belangstelling betonen voor de duurdere voorbijrijdende auto's.

Wij proberen de Leie te vinden. Langs de Hellestraat bereiken we het sas van Astene. Daar ligt een mooie ijzeren ophaalbrug over de Leie, maar aan de overkant loopt de weg dood. En voorlopig zien we geen bochten in de rivier die aan het schilderij van Claus doen denken. Terug dan maar.

Villa Zonneschijn blijkt pal aan de N43 te liggen, we zijn er al enkele keren achteloos voorbijgereden. De bovenkant van een fronton waarop de naam sierlijk geschilderd is, steekt net boven een hoge haag uit. Het hek van de smetteloos witte villa staat open, maar we durven de statige laan niet al te ver op te wandelen. Op een keurig onderhouden grasveld staat een monument, een treurende vrouw met reuzenhanden van beeldhouwer George Minne. Dauwdruppels lekken over haar neus en kin. Door een hekje in de tuinmuur zien we de Leie liggen. Die moet dus vlak achter de villa stromen, niet meer dan een twintigtal meter van de weg verwijderd.

Plotseling horen we een man roepen. Onze auto blokkeert zijn uitrit. Weet hij toevallig of we in de achtertuin van Villa Zonneschijn kunnen raken? vragen we. En: "Zijn de bewoners vriendelijke mensen?" "Nazaten van de vrouw van Emile Claus", antwoordt de buurman in lijzig Gents. "U weet toch dat de schilder in de tuin begraven ligt?" Hij kan ons aan een telefoonnummer helpen, maar we mogen ook in zijn tuin naar de Leie gaan kijken. Even later trekt zijn vrouw een venster open. "De oversteekplaats van de koeien was niet hier", zegt ze, "maar verderop, waar nu enkele villa's gebouwd worden. Daar liepvroeger de oude zandweg. Ik heb dat ook niet meer geweten, maar zo is het mij altijd verteld."

Op haar gazonnetje hebben we een weids uitzicht op een scherpe Leiebocht, precies zoals op het schilderij. Zelfs de bomen aan de overkant lijken er nog te staan. Koeien zijn er niet meer, autoverkeer raast op de achtergrond voorbij.

De kans dat Emile Claus de oversteek hier heeft gesitueerd is erg groot. De fotograaf wandelt tot op een aanlegsteigertje, precies de plaats waar de jongens - koeienwachtertjes - op het schilderij in een bootje zaten. Claus liet het zonlicht schitteren op de bladeren van de weelderige loofbomen, hij gebruikte lichtpaars en donkergroen om het kabbelende water weer te geven. Wat verderop, waar nu protserige villa's staan, wordt bij Claus de rivier rustiger, in de buitenbocht brengt hij veel helder geel aan. Claus werd een luminist genoemd, de schilder van het licht, en dat zie je op dit doek erg goed. Maar ook de koeien zijn goed getroffen in een stijl die het midden houdt tussen realisme en impressionisme. Zie de angstige blik van de dichtstbijzijnde koe, waarschijnlijk voelde zij even geen grond meer onder de hoeven.

De mythe wil dat Claus zijn koeien schilderde op een vlot in de Leie. En dat hij met zijn doek wel eens in de rivier viel. Het is een verleidelijk verhaal natuurlijk, dat nauw aansluit bij onze indruk dat het schilderij een momentopname is, zo uit het leven gegrepen. Helaas wordt dat tegengesproken door het feit dat hij jarenlang ontelbare voorstudies heeft gemaakt, onder andere van de kinderkopjes. Het schilderij is een assemblage van die studies. Het lijkt spontaan maar het is doordacht. Claus bouwt zijn compositie op als een driehoek en werkt met veeltegenlicht, zodat de schaduwen naar de toeschouwer vallen en hem/haar nauwer bij het tafereel betrekken.

Claus beschouwde het monumentale doek - het is 3 bij 2 meter groot - als zijn werk van Hercules. Die reusachtige afmetingen maken het weinig waarschijnlijk dat hij het doek op een vlot in de Leie heeft geschilderd. Zo'n oversteek was telkens kort, de bange koeien wilden zo snel mogelijk aan de overkant zijn. Vermoedelijk was het daarom niet de moeite om zo'n doek elke dag weer op te tuigen. Maar Claus was een geboren verteller en een vat vol anekdotes. Over een ander legendarisch werk, De bietenoogst, beweerde hij dat hij het in het veld had geschilderd en elke avond weer in een gleuf in de grond begroef. Tja.

Met dank aan Johan De Smet (MSK Gent).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234