Maandag 18/10/2021

De schaduwzijden van passie

Zopas is de Nederlandse vertaling verschenen van een

verzameling artikelen over ophefmakende passies van staatslieden en kunstenaars die Rosa Montero in 1997 en 1998 voor de

zondagse bijlage van de Spaanse krant El País schreef.

Rosa Montero

Hartstochten. Liefdes die de geschiedenis veranderden

Uit het Spaans vertaald door Catharina Blaauwendraad,Wereldbibliotheek, Amsterdam, 189 p., 730 frank.

Het is maar de vraag of het een goed idee was om die stukken te bundelen, en of de lezer niet oververzadigd raakt wanneer hij deze achttien verhalen na elkaar leest. Bovendien vallen de zwakke punten van de op zich frisse portretten in boekvorm beter op: de aanvechtbare selectie, de willekeurige volgorde, de geforceerde lijn die door de ondertitel wordt gesuggereerd maar niet helemaal kan worden waargemaakt, aangezien niet al deze liefdeshistories van dezelfde orde zijn, en ze zeker niet allemaal de geschiedenis veranderden. Gaat deze bewering bijvoorbeeld nog op voor de relatie tussen Marcus Antonius en Cleopatra, van pakweg die tussen Mariano José de Larra en Dolores Armijo kan bezwaarlijk hetzelfde worden gezegd. Maar Montero is naast een uitstekende journaliste een middelmatige romanschrijfster (waarom willen zoveel mensen per se iets anders gaan doen dan waar ze goed in zijn?), en in die hoedanigheid bijzonder populair in eigen land. En dus moet er jaarlijks een boek van haar uitkomen.

In de inleiding tot de bundel staan enkele beschouwingen over het verschijnsel hartstocht, die niets wezenlijks toevoegen maar een en ander nog eens op een rijtje zetten, zo onder meer dat een mensenhart onpeilbaar is, en dat passie enkel een naam is die we aan de chaos geven, zonder dat er een bepaalde substantiële eigenschap zou zijn waaraan we het fenomeen kunnen herkennen. Passie valt misschien nog het best te omschrijven als een explosieve cocktail van ingrediënten in een wisselende verhouding. Hierin speelt de karakterstructuur van de geliefden een belangrijke rol. Die zijn in alle gevallen heftig en veeleisend en hebben een sterke geldingsdrang, die echter meestal een grote kwetsbaarheid verhult (denken we maar aan Eva Perón, die het van verschoppelinge tot First Lady bracht). Als de betrokkenen dan nog, zoals in deze verhalen, een machtspositie bekleden (politici, koningskinderen) of wereldberoemd zijn (pop- en filmsterren) of allebei tegelijk, dan zijn alle ogen op hen gericht en staan ze onder zware druk, zodat hun liefdesrelatie meestal tot mislukken gedoemd is. De titel van de bijdrage over Liz Taylor en Richard Burton, 'Niet met je en niet zonder je', kan bijgevolg als motto voor het hele boek gelden. Voorts vertoont hartstocht een interne dynamiek die tot opbod leidt. Aangezien de meeste relaties gekenmerkt worden door asymmetrie, wekt passie op den duur de agressie op van degene die zich "gevangen weet door de onverbiddelijke tirannie van de zwakke". Beide partners zitten elkaar met andere woorden te dicht op de huid, en gedragen zich soms als ware kannibalen, zoals in de verhouding tussen Amedeo Modigliani en Jeanne Hébuterne.

Montero's niet al te diepgravende historiek moet duidelijk maken hoe het komt dat de liefde als verblinding en betovering nog steeds zo tot de verbeelding spreekt. Het onvoorwaardelijke karakter ervan, dat in de westerse beschaving al in de twaalfde eeuw door de hoofse lyriek werd bezongen, wekt nu eenmaal de indruk dat het individu zijn eigen grenzen kan doorbreken en in volledige overgave met een medemens kan versmelten. In werkelijkheid leveren de hooggespannen verwachtingen, die klaarblijkelijk aan een diepgewortelde menselijke behoefte beantwoorden, meestal pathologisch gedrag op.

In principe ziet Montero geen verschil tussen de geslachten wat de beleving van de hartstocht betreft. Maar doordat Emma Bovary, La Regenta of Anna Karenina behalve de amoureuze geen andere ambitie was toegestaan, raakten zij nog geobsedeerder door deze gevoelens dan hun mannelijke tijdgenoten. In de door Montero geraadpleegde bronnen komen vrouwen er doorgaans bekaaid af. Daarom neemt zij het meestal op voor haar seksegenoten, hoewel ze soms de bal misslaat. Zo is haar voorstelling van zaken als zou La Malinche haar eigen volk hebben verraden uit liefde voor de Spaanse veroveraar Hernán Cortés nogal eenzijdig. De indiaanse handelde veeleer uit zelfbehoud en uit wraak, omdat ze eerst zelf door dat volk was vernederd.

Uit de portretten blijkt eveneens dat de homoseksuele liefde even allesverterend is (zie de affaire tussen Verlaine en Rimbaud, of het geval Oscar Wilde) als de heteroseksuele, en dat hartstocht op elke leeftijd ongenadig kan toeslaan, of ondanks grote leeftijdsverschillen; de fatale aantrekkingskracht die de tienjarige Alice Liddell op Lewis Carroll uitoefende, is daar het beste bewijs van.

Na afloop verlangt de lezer maar één ding: gespaard te blijven van de verwoestende werking van de hartstocht. Deze reactie vloeit voort uit Montero's neiging om de passie negatief te duiden - een neiging die haar keuze van de bestudeerde personages overduidelijk heeft beïnvloed (de verhalen lopen bijna allemaal tragisch af), en die verband houdt met haar eigen talent. De schrijfster is namelijk op haar best wanneer ze illusies onderuithaalt, zoals ze aantoonde in haar ontluisterende debuutroman Als een vorstin zal ik je behandelen (1983). Daarom, en niet omdat passies de maatschappelijke orde op de helling zetten, geeft ze ook hier de voorkeur aan sprookjes die in nachtmerries ontaardden.

Eerlijkheidshalve vermeldt ze echter ook enkele aangrijpende liefdesverhalen, zoals dat tussen Mark Twain en zijn vrouw Olivia. Alleen wanneer passie op termijn tot een duurzame relatie uitgroeit, kan deze als creatieve voedingsbodem dienen, volgens Montero. In een dergelijk gunstig scenario helpen hartstochten om de weinig opwindende dagelijkse werkelijkheid het hoofd te bieden en kleur te geven. Passie die deze overstap niet maakt, blijft daarentegen verankerd in het imaginaire, en blijft steken in de luchtspiegeling. Uit dat amabam amare, of verliefd zijn op de liefde, dat al door Augustinus werd geanalyseerd, ontstaat ook het zogenoemde Casanova-syndroom, de dwangmatige verwisseling van object terwijl het passiegevoel zelf identiek blijft. Hartstochten is, kortom, onderhoudende lectuur met een flinke scheut humor, die de licht ontvlambaren onder ons ertoe kan aanzetten het hoofd vaker koel te houden, al werkt de stelligheid waarmee Montero haar meningen en voorkeuren verkondigt hier en daar storend. Het siert haar wel dat ze zichzelf niet al te ernstig neemt, en beseft dat haar stukken ons weinig inzicht verschaffen in het werk van de besproken kunstenaars, aangezien er nauwelijks continuïteit bestaat tussen iemands menselijke en zijn artistieke verdiensten: Rimbaud en Verlaine schreven hun beste verzen op het ogenblik dat hun leven een grote puinhoop was.

Geheel consequent is Montero niet, en ook dat pleit voor haar. Want hoewel ze ons voorhoudt dat de levenskunst in het doseren ligt, is haar eigen wapen net de overdrijving, waarmee ze zelfs vertelstof te lijf gaat die op zich al buitensporig is.

Ilse Logie

Na afloop verlangt de lezer maar één ding: gespaard te blijven van de verwoestende werking van de hartstocht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234