Zaterdag 05/12/2020

De scène met de tomaat

Alain Robbe-Grillet, Les Gommes, Les Éditions de Minuit, 1953. Nooit in het Nederlands vertaald.

In 1956 sloegen Russische troepen de Hongaarse opstand neer, leidde de Suez-crisis tot Brits-Franse bombardementen op Egypte, werd in Engeland de eerste atoomcentrale in gebruik genomen en won Real Madrid de eerste Europacup. En publiceerde Alain Robbe-Grillet het artikel 'Une voie pour le roman futur' in de Nouvelle Revue Française, een van de vele kritisch-journalistieke teksten waarmee hij de geboorte van de nouveau roman markeerde. De bronstige Bretoen had het jaar daarvoor met zijn roman Le voyeur de Prix des Critiques gewonnen (voornamelijk door de steun van jurylid Georges Bataille), wat tot grote verontwaardiging had geleid, niet het minst bij enkele andere juryleden. De nu zeer vergeten Émile Henriot raadde de schrijver een krankzinnigengesticht aan. En Robbe-Grillets moeder zei: "Het is een bewonderenswaardig boek, maar het is jammer dat mijn zoon het heeft geschreven."

Robbe-Grillets nouveau roman verscheen eigenlijk al drie jaar eerder, bij de publicatie van Les gommes. Hoewel de auteur er zich later zelf minachtend over uitliet ("de plot is puur conventioneel en wat mij betreft zonder belang"), spraken relatieve grootheden als Maurice Blanchot en Roland Barthes met bewondering over zijn eerste gepubliceerde experiment (Un régicide, geschreven in 1949, kwam pas uit in 1978). Les gommes dient zich aan als een variatie op de Simenon-detective: in een klein stadje lijkt het alsof een ondergrondse organisatie een zekere professor Dupont vermoord heeft. Men stuurt er speciaal agent Wallas op af, die de professor (die in feite rustig herstelt van een kleine schotwonde) in opperste nervositeit en verwarring uiteindelijk zelf neerschiet. O ironie, O Oedipus: Les gommes spiegelt zich voortdurend aan Sophocles' tragedie, niet alleen in de plot, maar ook via verwijzingen en structurele overeenkomsten. Zij het dat Robbe-Grillet van de sfinks een oude dronkaard maakt die Wallas vraagt welk dier 's ochtends blind is, 's middags incestueus en 's avonds zijn vader vermoordt.

De incestverwijzing is geenszins toevallig. Robbe-Grillet werd later berucht door de erotiek in zijn boeken en films en gaf te kennen zeer aangetrokken te worden door erg jonge meisjes - "Mijn verlangen wordt alleen opgewekt door de verbeelding en perverse scènes." Blote meiden en martelingen zijn dan ook typische ingrediënten in zijn films, onder meer L'année dernière à Marienbad (geregisseerd door Alain Resnais), Trans-Europ-Express, Glissements progressifs du plaisir en La belle captive. De samenwerking met David Hamilton kon niet uitblijven: Les demoiselles d'Hamilton, compleet met vette knipoog naar Picasso.

Maar wat was er nu zo bijzonder aan die nouveau roman? Als beginpunt van een van de bekendste (en notoir slecht verkopende) literair-experimentele stromingen verrast Les gommes vooral door een onwaarschijnlijke conventionaliteit. Toegegeven, er wordt een beetje met schijn en zijn gegoocheld (maar dat is niet anders in de eerste de beste detective), er is zoals gezegd een pervertering van een mythologisch oerverhaal (een techniek die bijna even oud is als de oorspronkelijke mythen zelf) en de onbeheersbare stad krijgt een prominente plaats (ook dat idee was, eufemistisch gezegd, al een tijdje en vogue). Niettemin bevat Les gommes al een aantal elementen die later tot kenmerken van de Franse nouveau roman zouden uitgroeien, een begrip dat behalve met Robbe-Grillet ook verbonden blijft met Robert Pinget, Nathalie Sarraute en Claude Simon (die in 1985 de Nobelprijs kreeg, wat door velen gezien werd als een erkenning van de stroming in haar geheel).

De afwezigheid van psychologie, de vele spiegeleffecten, de inspanningen om de wereld rondom ons minder vertrouwd te maken (en haar zo objectiever te beschrijven) en de interesse voor objecten waren elk afzonderlijk ook niet echt nieuw, maar samen vormden ze een herkenbare cocktail. Uiteindelijk, stelt Robbe-Grillet, moeten we de gebaren (een schouderklopje) en de objecten (tralies) van hun clichématige psychologische, sociale en functionele betekenissen ontdoen (respectievelijk 'aanmoediging' en 'gevangenschap'). Via een asymbolische schriftuur naar meer oppervlakte en minder diepte.

Het komische is dat Les gommes daar niet in slaagt, precies omdat Robbe-Grillet te hard zijn best doet. De Scène met de Tomaat is daar het beste voorbeeld van. In het midden van het boek gaat Wallas zijn honger stillen in een snackbar met haringschotels, die de klanten zelf uit automaten moeten halen. De schotels, bijna exacte replica's van elkaar, worden zo onpersoonlijk mogelijk aan de man gebracht. Uiteraard snijdt Wallas zijn maaltijd in kleine kubusjes. Onmiskenbaar, hier heerst aandacht voor de dingen, in een merkwaardige mix van Francis Ponge en Aldous Huxley. Maar er is meer: het bekendste stukje uit het boek zijn drie korte alinea's waarin Robbe-Grillet een partje tomaat beschrijft, in de stijl die later toepasselijk chosiste werd genoemd: de aandacht gaat eerst naar het compacte, chemisch rode vlees, vervolgens naar de gele zaadjes en de groenige gelatine om zo bij het hart te eindigen. Of toch nog niet: aan de bovenkant van het stukje is "een klein ongelukje" gebeurd. Een stukje van de schil is losgekomen en staat rechtop. Die verduivelde eigenheid der dingen!

In zijn hardnekkige poging om een minder allegorische literatuur te produceren expliciteert Robbe-Grillet zijn opzet met de opzichtigste metaforen: tussen de hoofdzakelijk beschrijvende stukken schuift hij af en toe hoogst metaforische vignetten, die bijzonder programmatisch aandoen (een stukje tomaat is niet zomaar een stukje tomaat, kijk maar eens goed!). Op die manier verbeelden ze al te expliciet de poëtica van de auteur. Maar ik doe Les gommes onrecht: het is best een leuke detective en de ideeën achter de nouveau roman als experiment zijn lang niet kwaad.

In de jaren vijftig kondigde Robbe-Grillet zijn romanproject aan met een overspannen verwijzing naar de veranderende tijden: "Dit alles zou misschien erg theoretisch, erg illusoir lijken, als er niet net iets aan het veranderen was (...) in de relaties die wij onderhouden met het universum." Ik geloof niet dat de nouveau roman daarvan de accuraatste verwoording is, maar het project bracht wel leven in de brouwerij en, occasioneel, ook prima romans, ook al reageerden die soms nu juist tégen de nieuwe praktijken. Misschien is het zelfgenoegzame gegniffel waarop we Robbe-Grillets revolutionaire discours in onze hyperironische tijd neigen te onthalen wel recht evenredig met de afwezigheid van inspirerende poëticale debatten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234