Dinsdag 11/05/2021

De samenzweerders

'Vergaderingen, bijeenkomsten, oefeningen, ruzies, complotten in het complot, verraad, angst voor verraad, alles passeerde, tot ze uiteindelijk tegen de lamp liepen en werden opgepakt, want dat is nu eenmaal de dynamiek van een complot'

Napoleons laatste verovering: Martin Bril

Het is dit jaar tweehonderd jaar geleden dat Napoleon Bonaparte zich tot keizer van de Fransen kroonde. Kort daarop lag Europa aan zijn voeten. Tien jaar later ging de kleine keizer bij Waterloo ten onder en de rest van zijn leven sleet hij op Sint-Helena. Martin Bril had nooit iets met het verleden, tot hij toevallig een boek over Napoleon las. Hij werd getroffen door zijn grote aspiraties, daadkracht, eenzaamheid en militair vernuft en ging op zoek naar de sporen van Napoleon in het moderne Europa. Na één museum wilde hij er nog tien zien, na één slagveld wilde hij alle slagvelden bekijken, na tien boeken over Napoleon wilde hij alles over Napoleon lezen. Over zijn passie doet hij een jaar lang verslag.

Complotten hebben hun eigen aantrekkingskracht. Sommige mensen zijn er dol op. Een van de mooiste complotten tegen Napoleon werd in het najaar van 1803 in Engeland gesmeed. De vrede van Amiens liep op haar einde, Napoleon had zichzelf tot consul voor het leven laten benoemen en in Boulogne-sur-Mer werden steeds meer troepen samengetrokken als voorbereiding op een invasie van Engeland, dat er op zijn beurt alles voor wou doen om Napoleon om zeep te helpen. Hetzelfde verlangen leefde in kringen van Franse ballingen, royalisten, oud-revolutionairen en Bourbon-aanhangers.

De centrale figuur in de samenzwering was een oude vijand van Napoleon uit de Vendée, de legendarische Georges Cadoudal, een man beroemd om zijn moed, zijn bloeddorst en zijn boerenslimheid, die zich niet uitstrekte tot de politiek - daar had hij eigenlijk een hekel aan. Week gemaakt door de praatjes dat het slecht ging in Frankrijk, dat er een brede antipathie tegen Napoleon heerste en dat het leger op hem uitgekeken was, landde Cadoudal in augustus 1803 met een handjevol getrouwen op de kust van Normandië, bij Biville. Daar was in de rotskust een soort van nis waar roeiboten in konden en van waaruit je met een honderd meter lang touw omhoog kon klimmen.

Cadoudal en zijn mannen trokken van Biville naar Parijs. Mannen die ook in het complot zaten, hadden van tevoren verlaten schuren en boerderijen in gereedheid gebracht om er te overnachten. In Parijs wilde Cadoudal een legertje vormen, want het idee was om met een man of honderd Napoleons koets aan te vallen en de eerste consul tijdens de gevechten te doden.

De wegen tussen de stad en St-Cloud en Malmaison werden uitgebreid verkend. Een belangrijk element in de overval op de koets (een detachement van twintig huzaren beschermde Napoleon) was de aanwezigheid van een van de prinsen van Bourbon. Strijdend zouden zij zo hun macht heroveren. Dat beeld was belangrijk, al zou er nooit een prins van Bourbon in de spleet van Biville landen om de plannen daadwerkelijk kracht bij te zetten.

Cadoudal ontdekte in Parijs al snel dat de stemming in Frankrijk helemaal zo slecht niet was. Bovendien lukte het maar moeizaam om de benodigde honderd man te organiseren. Van steun uit het leger was helemaal geen sprake, al was algemeen bekend dat generaal Moreau, de grote overwinnaar van Hohenlinde (de veldslag die tegelijkertijd met Marengo een einde maakte aan de Oostenrijkse hegemonie, maar die in de geschiedenis ten faveure van Napoleons eigen verrichtingen in Italië altijd onderbelicht bleef), een ijdele tegenstander van het regime was. Probleem was alleen dat hij ook geen voorstander van een nieuw Bourbon-regime was maar zélf consul wilde worden, al zei hij dat niet hardop.

Om Moreau over de streep te trekken stuurden de complotteurs generaal Pichegru van Londen naar Parijs. Pichegru, de man die Holland in 1795 veroverde, leefde al jaren in ballingschap vanwege allerlei akkefietjes met eerst de jakobijnen en toen Napoleon. Hij had wel zin in eerherstel en gewapend met een miljoen Franse frank liet hij zich afzetten in de rotsspleet bij Biville, vanwaar hij dezelfde route als Cadoudal naar Parijs volgde. Daar ontmoette hij op een donkere januari-avond Moreau - op straat nota bene, op de boulevard de la Madeleine om precies te zijn -, die onmiddellijk een slecht humeur kreeg toen even later Cadoudal opdook. Dat was een barbaar met wie hij niets te maken wilde hebben.

Toch ploeterden de samenzweerders voort, en dat alles is opmerkelijk goed genotuleerd en bijgehouden. Vergaderingen, bijeenkomsten, oefeningen, ruzies, complotten in het complot, verraad, angst voor verraad, alles passeerde, tot ze uiteindelijk tegen de lamp liepen en werden opgepakt, want dat is nu eenmaal de dynamiek van een complot.

Napoleon werd net geschoren toen het hoofd van de geheime politie bij hem binnenkwam met het nieuws dat Cadoudal was opgepakt. Hij sprong op uit de barbiersstoel en trok zich terug in een zijkamer. De politiechef zag hem daar een kruis slaan, een snel, Italiaans kruis, een jettatura, en ogenblikkelijk daarna opende hij een grote klopjacht op Pichegru, Cadoudal, Moreau en hun medestanders.

Een goed complot heeft allerlei vertakkingen en een van de belangrijkste zijsporen van het complot van Cadoudal liep naar de hertog van Enghien, een jongeman van oude, Franse adel die over de grens in Baden woonde, niet ver van Straatsburg. Of en in welke mate de hertog zich met politiek bezighield, is niet helemaal duidelijk, maar dat hij zichzelf graag een hoofdrol zag spelen in een postnapoleontisch tijdperk was iets wat hij zich aan menige dis hadden laten ontvallen (hij was echt familie van de Bourbons), en in de nacht van van 18 op 19 maart 1804 overvielen Franse troepen zijn kasteel. De hertog werd in allerijl naar Frankrijk ontvoerd, waar hij amper een nacht later door een krijgsraad ter dood werd veroordeeld en terstond werd doodgeschoten en begraven.

Het is nooit helemaal opgehelderd of Napoleon zelf het bevel heeft gegeven tot zijn executie, maar feit is wel dat de moord op de hertog van Enghien een enorme weerklank in Europa had. Het Russische hof kondigde veertig dagen van rouw af, in Engeland stonden de kranten er bol van, het Pruisische en Habsburgse hof reageerden geschokt. Heel Europa leek ineens te begrijpen dat Frankrijk afstevende op een dictatuur onder Napoleon. De kleine man zelf leek er ook dagen niet van te kunnen slapen. Hij kreeg de hele Parijse intelligentsia over zich heen, Madame de Stael en Chateaubriand voorop, hij kreeg ruzie met zijn vrouw Josephine, met zijn broer Jozef en zelfs zijn moeder veroordeelde de actie.

Tja.

Over Cadoudal maakte niemand zich zorgen. Hij werd opgehangen. Generaal Moreau kreeg twee jaar gevangenis, maar hij kreeg toestemming om in ballingschap naar Amerika te vertrekken. Later zou ook Jozef Napoleon daar terechtkomen, en Napoleon zelf had er ook graag onder de indianen geleefd. Generaal Pichegru werd door onverlaten in zijn cel gewurgd. "Een mooie dood voor de veroveraar van Holland", zei Napoleon toen hij het nieuws hoorde. Wat hij daar precies mee bedoelde, weten we niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234