Donderdag 29/09/2022

De sadist in ieder van ons

De hel, dat zijn de anderen, wist filosoof Jean-Paul Sartre midden vorige eeuw al. Hadden wij in de tijd van Hitler, Stalin of Mao geleefd, dan zaten wij zeker in het verzet. Fout, aldus de Amerikaanse psycholoog Philip Zimbardo, want in bepaalde maatschappelijke omstandigheden is het overgrote deel van ons zelfs bereid om kamparts te worden in Auschwitz.

Toen paus Benedictus XVI vorige maand meedeelde dat pedofilie een ziekte was, gaf hij een staaltje ten beste van het defensieve denken dat de kerk al sinds haar oprichting typeert. Op die manier werd immers iedere verantwoordelijkheid van de kerk in deze onfrisse praktijken netjes van de hand gewezen. Wat kon het instituut er immers aan doen dat haar leden ziek werden? Dat die priesters en bisschoppen precies tot hun pedofiele praktijken overgingen door de structuur van het kerkelijke systeem, wordt nog steeds door Rome ontkend. Het celibaat heeft er niets mee te maken, net zo min als de eeuwenlange doofpotoperaties waarmee in het verleden geestelijken met losse handjes werden beschermd. Deze reactie, zou Philip Zimbardo zeggen, is typisch voor de machtsstructuur van een groot systeem. Enerzijds beschermt het systeem zijn leden en zet het hen aan tot grensoverschrijdend gedrag, maar eens in verlegenheid gebracht laat het uit zelfdefensie die leden ook meteen vallen. Dan zijn het rotte appels die zo snel mogelijk uit de mand verwijderd dienen te worden.

Abu Ghraib

Zimbardo is een Amerikaanse psycholoog verbonden aan de prestigieuze Stanford University, die veertig jaar geleden het nieuws haalde met zijn befaamde gevangenisexperiment, waaruit bleek dat individuen tot zowat alles in staat zijn zolang ze maar weten dat de verantwoordelijkheid voor hun daden bij het systeem ligt waarin ze handelen. In de decennia na dit experiment heeft hij nagegaan hoe hetzelfde principe wereldwijd steeds opnieuw de kop opstak, van de 100.000 Berlijnse vrouwen die na de bevrijding door de Russen verkracht werden, over het gemak waarmee de Zuid-Amerikaanse doodseskaders politieke tegenstanders uit de weg ruimden en de bereidheid van de negenhonderd volgelingen van Jim Jones om in 1978 in de jungle van Guyana hun kinderen te vergiftigen en vervolgens zelfmoord te plegen, tot de Amerikaanse soldaten die in Abu Ghraib hun Iraakse gedetineerden met de glimlach aan de onsmakelijkste vernederingen en martelpraktijken onderwierpen. Het resultaat is een imposant boek, Het Lucifer effect, dat je na het lezen met heel andere ogen doet kijken naar die man of vrouw in de spiegel.

Proces tegen de daders

Bij Abu Ghraib was Zimbardo trouwens zelf betrokken partij. Toen in 2004 een klokkenluider foto’s verspreidde van de martelingen die in die gevangenis werden uitgevoerd, werd hij als expert gevraagd mee te werken aan het proces tegen de daders. Van meet af aan schilderde het leger hen af als rotte appels in de mand, stelde Zimbardo vast, afvalligen die de controle over zichzelf kwijt waren geraakt. De sfeer in Irak had dan de rest gedaan. Dat de legerleiding ook verantwoordelijk kon zijn, werd zelfs niet in overweging genomen, wat leidde tot een veroordeling van de daders.

Voor Human Rights Watch was de kous daarmee echter niet af. Deze organisatie deed verder onderzoek en ontdekte dat de Amerikaanse legerleiding in Irak op de hoogte was van de wanpraktijken die in Abu Ghraib plaatsvonden, net zoals de tolken en medici die in de gevangenis werkten. Iedereen wist wat er gaande was, maar niemand deed iets, en dat had volgens Zimbardo veel te maken met de nieuwe ‘verhoortechnieken’ die op 14 september 2003 waren ingevoerd op instigatie van de CIA en Dick Cheney. Opeens was het toegelaten om tijdens ondervragingen honden te gebruiken, om gevangenen stressposities te laten innemen, hen aan slaapdeprivatie en willekeurig licht en geluid te onderwerpen en hen uiteindelijk zelfs te waterboarden. De verantwoordelijkheid voor Abu Ghraib ligt niet bij die kleine garnalen, besliste Human Rights Watch samen met Zimbardo, maar wel bij de legerleiding en uiteindelijk ook bij president Bush, die de ethiek van het militaire systeem ondergroeven en zo willekeurige martelingen mogelijk maakten.

Maar dat ontslaat de daders niet van hun schuld, aldus Zimbardo. Het zou toch ook geen pas hebben als pedofiele priesters de schuld van hun wangedrag volledig in de schoenen van de kerk zouden schuiven en daardoor vrijuit zouden kunnen gaan? Een mens heeft immers een ruggengraat en hij kan zich verzetten tegen de deïndividuatie die uitgaat van machtsstructuren. Behoud je individuele waardigheid en buig niet voor een autoriteit van buitenaf, geeft Zimbardo zijn lezers de raad, zaken waar machtsstructuren een broertje aan dood hebben, zeker als er een god in het spel is.

Het Stanford Prison Experiment

nIn 1971 liet Philip Zimbardo de kelder van een universiteitsgebouw omturnen tot een gevangenis. Twaalf studenten zouden twee weken lang gevangenen spelen en bewaakt worden door twaalf collega’s, en dit om na te gaan welke invloed gevangenschap had op mensen.

nAl vanaf de eerste dag liep het mis. De bewakers ontpopten zich als wreedaards die perverse spelletjes speelden met hun gevangenen. Ze lieten ze zingen, smeken en halfnaakt perverse neukspelletjes spelen en ze gingen daarbij over tot het uiten van de grofste beledigingen. Wie protesteerde, verdween onverwijld in het Hol, een isoleercel.

nNa vier dagen vertoonden de gevangenen stereotiep gestoord gedrag. Ze spraken bijna niet meer en afgezien van een enkeling die in hongerstaking ging en dat moest bekopen met nimmer ophoudende beschimpingen, zaten ze in hun cel voor zich uit te staren. De bewakers daarentegen amuseerden zich rot, en Zimbardo begon te beseffen dat zij als onderzoeksobjecten misschien wel interessanter waren dan hun gevangenen. Dat zijn experiment uit de hand aan het lopen was, kwam echter niet bij hem op. Daar had hij een buitenstaander voor nodig, en wel een pas afgestudeerde sociaal psychologe die hij vol trots rondleidde in Stanford Prison. Toen zij de gevangenen met handboeien aan elkaar vastgeketend, in een vuile schort gekleed en met een papieren zak over het hoofd door de gang zag schuifelen op weg naar het toilet, was zij diep geshockeerd. Op de ochtend van de zesde dag werd het experiment stopgezet.

nWat Zimbardo nadien nog het meest verbaasde, was niet dat zijn experiment zo snel fout was gelopen, maar wel dat dit precies met zijn 24 jongens was gebeurd. Hij had hier niet te maken met kanslozen uit The Bronx, opgegroeid voor galg en rad, maar wel met universiteitsstudenten uit een gegoed milieu die stuk voor stuk meededen aan sit-ins en de mond vol hadden van “peace and understanding”. “You have to go with the flow, man”, was toen een populair gezegde, en misschien hadden ze zich wel al te veel laten meevoeren met de stroom. Deze perfect banale jongeren waren door de structuur van het gevangenissysteem in een paar dagen tijd uitgegroeid tot een stel sadistische wreedaards.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234