Vrijdag 22/10/2021

AchtergrondHavanasyndroom

De Russen? Straling van hacking? Mysterieus ‘Havanasyndroom’ treft nu ook diplomaten in Wenen

De Amerikaanse ambassade in Havana. Beeld REUTERS
De Amerikaanse ambassade in Havana.Beeld REUTERS

Een mysterieuze reeks van ziektebeelden, het ‘Havanasyndroom’ gedoopt, slaat nu ook in Oostenrijk toe. De slachtoffers hebben één ding gemeen: ze zijn allen Amerikaanse diplomaten. En toevallig ontstaan de symptomen bijna altijd wanneer er Russische spionnen in de buurt zijn. Hoe gevaarlijk zijn deze ziekteverschijnselen en wie of wat is de mogelijke oorzaak van deze ‘aanvallen’?

In de herfst van vorig jaar was een Amerikaanse diplomaat met de auto onderweg in een buitenlandse stad. Toen hij een druk kruispunt op reed, voelde hij plots een hevige druk in zijn hoofd. Alsof zijn schedel op ontploffen stond. Zijn zoontje van twee, dat in een kinderstoel op de achterbank zat, begon onbedaarlijk te schreeuwen. De diplomaat haastte zich het kruispunt af om veilig halt te houden. Maar zodra hij dat gedaan had, verdween de druk en werd ook zijn zoontje weer stil.

Incidenten zoals dit zijn de afgelopen vijf jaar al zeker 130 keer gemeld. In een vijftigtal gevallen werkten de slachtoffers voor de Amerikaanse inlichtingendienst CIA. Anderen waren militairen, werknemers van het State Department, waaronder ook ambassadepersoneel valt, of hun familieleden. De eerste meldingen gaan terug tot eind 2016 en kwamen uit Cuba. Vandaar de naam ‘Havanasyndroom’, al zijn er nu al gevallen bekend uit minstens twaalf landen, inclusief een twintigtal uit Oostenrijk.

Raspend geluid

De verschijnselen variëren van een plots opkomend raspend geluid in het hoofd dat anderen niet horen, over misselijkheid, tot druk in het hoofd. Die is niet altijd even heftig en wordt soms vergeleken met het gevoel dat je krijgt wanneer je op de snelweg rijdt met een geopend raam. Maar er zijn gevallen bekend waarbij er blijvende gehoorschade optrad en hersenschade vastgesteld is. Een onderzoek dat in 2018 in het Journal of the American Medical Association verscheen, vergeleek de klachten met een hersenschudding die niet geneest.

In oktober 2017 wees toenmalig VS-president Donald Trump de Cubaanse autoriteiten als schuldige aan. “Ik geloof dat zij verantwoordelijk zijn”, verklaarde Trump destijds. Maar dat hetzelfde fenomeen inmiddels tot in Australië toe is opgedoken, lijkt de Cubanen wel vrij te pleiten.

Aanvankelijk werd gedacht aan ultrasone geluiden als oorzaak, afkomstig van slecht werkende afluisterapparatuur of een doelgericht wapen. Maar de theorie over ultrasoon geluid is ondertussen grotendeels verworpen. Wat dan wel de oorzaak is, staat allerminst vast.

Krekels als schuldige

Sommige wetenschappers vermoeden dat ten minste een deel van de klachten voortkomt uit een massahysterie. Die indruk wordt versterkt door een geluidsopname van ambassadepersoneel waarop de bron van al het onheil te horen zou zijn. Het blijkt om krekels te gaan. Die insecten kunnen echter geen medisch aangetoonde hersenschade verklaren. Een hypothese die nog steeds op tafel ligt, zijn pesticiden zoals er in Cuba worden gebruikt tegen het zikavirus. En een andere mogelijkheid zijn – al dan niet met opzet voortgebrachte – microgolven.

Wat de Amerikaanse veiligheidsdiensten wel is opgevallen, is hoe vaak er Russische geheimagenten in de buurt waren als er een nieuw geval opdook. Dat werd ontdekt door de mobiele telefoons van gekende spionnen te lokaliseren. Die bleken in de nabijheid te zijn van ieder geval dat in Australië, Taiwan, Georgië en Polen werd gemeld – en in twee gevallen verbleven ze zelfs in hetzelfde hotel als de Amerikaanse slachtoffers. In mei van dit jaar rapporteerde de nieuwssite Politico dat minstens drie voormalige en huidige overheidsfunctionarissen in de VS de veelbesproken Russische geheime dienst GRU verantwoordelijk achten.

Met zenuwgif belaagd

Het is diezelfde GRU die ook al meermaals probeerde om vijanden van het Russische regime in het buitenland te vergiftigen, zoals de gewezen Russische spion Sergej Skripal, die in 2018 in het Britse Salisbury met een zenuwgif werd belaagd. In een rapport uit 2014 maakte de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA al gewag van Russische pogingen om microgolven te gebruiken als een wapen. Er was toen uitdrukkelijk sprake van aanvallen op individuen om schade aan het zenuwstelsel toe te brengen.

Een andere mogelijkheid, die in mei geopperd werd door bronnen van het magazine The New Yorker, is dat de ziektebeelden onbedoelde schade zijn van pogingen om in te breken op hun apparatuur. De straling zou dan van toestellen komen die vanop afstand de inhoud van een laptop of een smartphone kunnen kopiëren. Als dat vanuit een achtervolgende auto gebeurde, kan het verklaren waarom de diplomaat die er last van kreeg op een kruispunt, niets meer voelde toen hij aan de kant was gaan staan. Maar consensus over de meest waarschijnlijke toedracht heet er ook bij de Amerikaanse veiligheidsdiensten nog steeds niet te zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234