Maandag 25/10/2021

De roman als vorm van verzet

Hisham Matars Libische vader verdween twintig jaar geleden spoorloos, wellicht gekidnapt in opdracht van Kadhafi's veiligheids- troepen. Net zoals in zijn debuut probeert de schrijver in zijn nieuwe roman af te rekenen met die verdwijning en beschrijft hij wat ze doet met de leef- en gedachtewereld van een achterblijvende zoon.

"Er zijn dagen dat mijn vaders afwezigheid zo zwaar is als een kind dat op mijn borst zit", opent de Libische schrijver Hisham Matar zijn roman Anatomie van een verdwijning, en dat is op meer dan één vlak een bijzonder pertinente opmerking. Niet alleen gaat zijn boek over de verdwijning van een vader uit het jeugdige leven van zijn hoofdpersonage, persoonlijk heeft hij precies hetzelfde meegemaakt, toen zijn vader, een openlijk tegenstander van het Kadhafiregime, in 1990 in Caïro werd ontvoerd.

Jaballa Matar, zoals de man heette, was in New York werkzaam als Libisch afgezant bij de VN, toen in 1970 zijn zoon Hisham geboren werd. Drie jaar later werd hij teruggeroepen naar Tripoli en in 1979, nadat Kadhafi de macht had veroverd, werd hij, een dienaar van het oude regime, naar het buitenland verbannen. Hij ging in Caïro in ballingschap, zonder evenwel zijn kritiek op de stupiditeit van de Libische militaire leiders onder stoelen of banken te steken. Hisham ging in Londen studeren en vernam op zijn twintigste de verdwijning van zijn vader. De man zou ontvoerd zijn door de Egyptische geheime diensten, en aan Libië overgedragen, hoorde hij later. In 1996 ontving de familie twee brieven in het handschrift van Jaballa en iemand getuigde hem in 2002 gezien te hebben in de beruchte Abu Salimgevangenis, maar of hij echt nog in leven is, wordt met de dag twijfelachtiger.

In zijn roman brengt Hisham Matar, ook al ontkent hij bij hoog en bij laag enige autobiografische grond in het boek, een vergelijkbaar verhaal. Centraal staat Nuri, de zoon van een in Caïro wonende dissident die gevlucht is voor een niet nader genoemd militaire regime, dat afgaand op de details Irak is, maar in feite om het even welk Arabisch land uit het Midden-Oosten zou kunnen zijn. Wanneer hij op zijn twaalfde samen met zijn vader Kamal pasja el-Alfi, een rentenierende telg uit een eeuwenoude zijdehandelaarsfamilie, in Alexandrië in een hotel verblijft ziet hij een wondermooie vrouw in een geel badpak aan de rand van het zwembad zitten. Hij is meteen smoor en ziet in haar de ideale mengeling tussen een surrogaat voor zijn twee jaar eerder overleden moeder en de invulling van zijn prille seksuele verlangens. Mona, zoals de Engelse vrouw heet, heeft het echter meer voor Kamal, die vijftien jaar ouder is dan haar en daardoor zowel een vader als een geliefde kan zijn. Niet veel later trouwen ze in Londen.

Ook al wordt Kamal beschreven als een naar links opgeschoven aristocraat, zijn ware natuur verloochenen kan hij maar moeilijk. Wanneer dienstmeid Naima ziek is, gaat hij samen met zijn zoon op bezoek bij haar en haar ouders, maar tegelijkertijd waarschuwt hij Nuri nergens aan te komen, omdat in de buitenwijken van Caïro ziektes welig tieren en iedere besmetting vermeden dient te worden. En wanneer hij samen met Mona de Londense National Gallery bezoekt is hij teleurgesteld in haar intellectuele oppervlakkigheid. De schilderijen van Turner, waar zijn overleden vrouw zo tuk op was en waar ze urenlang naar kon kijken, vindt Mona al na een paar minuten vervelend.

Niet-aflatende zoektocht

Hoe belangrijk het thema van de verdwenen vader voor Matar wel is, blijkt uit de persistentie waarmee het steeds weer opduikt in zijn schrijven. Anatomie van een verdwijning is zijn tweede boek. Zijn eerste, het vijf jaar geleden voor de Booker Prize genomineerde In the Country of Men, vertaald als Niemandsland, ging ook al over een jongen, ditmaal de negenjarige Suleiman, wiens vader spoorloos verdwijnt. Terwijl de klemtoon in die roman lag op de terreur uitgeoefend door de Kadhafi-getrouwen in het Tripoli van 1979, waar heel veel mensen zomaar opgepakt werden door bendes in safaripakken - leden van het Revolutionair Comité - en er geregeld lynchpartijen uitgezonden werden op de tv, focust Matar hier meer op de nimmer aflatende zoektocht veroorzaakt door onwetendheid. Misschien, besef je tijdens het lezen, had het boek beter Anatomie van een zoektocht geheten.

Nuri gaat op zoek naar zijn vader en dat doet hij op verschillende manieren. Zo wil hij per se Mona verleiden, waar hij uiteindelijk ook in slaagt, maar eens de daad achter de rug blijkt hij inhoudsloos te zijn en blijft hij met een heuse kater achter: "Ik overwoog haar te wurgen. Maar het volgende moment wilde ik haar kussen, zo hard kussen dat ik de lucht uit haar zou zuigen... Er was niets mysterieus meer aan die borsten. Haar tepels leken op verschrompelde druiven." Ten slotte probeert hij zelfs zijn vader te worden, door van Londen naar Caïro te verhuizen en er het vroegere al vijftien jaar leeg staande appartement van zijn vader te betrekken. Hij bezoekt er de restaurants en cafés die zijn vader bezocht, doet zijn ondergoed en kleren aan en kan alleen maar zijn onmacht vaststellen.

Knagende onzekerheid

Uit passages als deze blijkt de werkelijke literaire kracht van Matar, die als geen ander doorheeft dat het er in een roman op aankomt te tonen in plaats van te zeggen. Literatuur spreekt in beelden en bij Matar doet ze dat in de hoogste mate. Van de moeder van Nuri krijgen we bijvoorbeeld een goed beeld aan de hand van haar geliefde vakantiebestemmingen, de Alpen en de bergen in het Noorse Nordland. Wanneer ze zegt dat God daar gebeeldhouwd heeft waar hij zich op andere plaatsen inhield, beseffen we ook dat haar spiritualiteit pantheïstisch was en ver boven ieder fundamentalisme uitstak. Net zoals zijn eigen ouders dat waren, zijn Matars personages verlichte wereldburgers.

"Soms is het beter om dingen niet te weten", merkt Kamals in Parijs verblijvende vriend en lotgenoot Taleb op een gegeven moment op, waarmee hij bedoelt dat iedere kennis ook verantwoordelijkheid impliceert en daardoor pijn en verdriet veroorzaakt. Wat de verdwijning van zijn vader betreft, is Nuri - en bij uitbreiding ongetwijfeld ook Matar zelf - een andere mening toegedaan. Zo lang je niet weet of iemand nog leeft of al twintig jaar dood is, blijft de onzekerheid knagen en ben je niet in staat afscheid te nemen. Die onzekerheid vreet je leven op en reduceert je tot een appendix bij het verdwijningsverhaal van de ander.

Hisham Matar
Anatomie van een verdwijning
(Anatomy of a Disappearance)
Vertaald door Manik Sarkar
Meulenhoff, 223 p., 18,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234