Zaterdag 21/09/2019

De roemloze aftocht van 'The Terminator'

‹ Op 17 maart vroeg de beruchte Congolese krijgsheer Bosco Ntaganda aan de VS-ambassade in Kigali om hem uit te leveren aan het Internationaal Strafhof.
‹ Op beschuldiging van massamoord, verkrachting en inzet van kindsoldaten verscheen hij dinsdag voor het eerst voor de rechter in Den Haag.
‹ Wat bewoog 'The Terminator' om zich aan te geven? En wat zijn de gevolgen voor het conflict in Oost-Congo? 'Er is nog oorlog, de weg is nog lang.'

Justine Masika Bihamba, de coordinator van een vrouwennetwerk die in Goma slachtoffers van seksueel geweld verdedigt, kon afgelopen dinsdag haar emoties amper verbergen. Daar stond hij dan in het beklaagdenbankje in Den Haag, Bosco Ntaganda (39), de Rwandees-Congolese krijgsheer die haar de voorbije jaren herhaaldelijk bedreigde omdat ze opriep tot zijn arrestatie.

"Ik leed veel onder Bosco's bewind. Het was een leven vol horror", verklaarde Bihamba. "Wat me het meeste genoegdoening geeft, is dat je wel kan denken dat je een onaanraakbare krijgsheer bent, maar je toch plots moet realiseren dat gerechtigheid zal zegevieren."

Een 16-jarige jongen, die door troepen van Ntaganda werd ontvoerd, zei dat de krijgsheer persoonlijk de verdeling van wapens beval en hem naar de frontlijn stuurde tijdens gevechten van zijn rebellen. Tien van zijn vrienden stierven aan de frontlijn. De jongen is opgelucht. "Nu kan hij niet langer terugkomen en me van school naar de oorlog sturen."

Ntaganda's bloedige carrière eindigde op 17 maart. De veiligheidsbeambten die de VS-ambassade in Kigali bewaakten, hoorden verbaasd hoe een vermomde man zich identificeerde als de internationaal geseinde Bosco Ntaganda. Hij was de nachtmerrie voor de bevolking in het oosten van de Democratische Republiek Congo, waar hij al meer dan vijftien jaar dood en vernieling zaaide aan het hoofd van pro-Rwandese rebellenbewegingen.

Het Internationaal Strafhof (ICC) klaagde hem in 2006 al aan wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid, tussen 2002 en 2003 gepleegd in de provincie Ituri. Recent stond hij nog mee aan het hoofd van rebellenbeweging M23, die eind vorig jaar een tijdje de strategische grensstad Goma bezette.

Wat bewoog Ntaganda om zich over te geven? "Zijn tijd was op", zegt Congokenner Jason Stearns (Yale University). "Eind februari brak binnen M23 een gewapende strijd los, waarbij Ntaganda's vleugel tegenover de nieuwe leider, Sultani Makenga, kwam te staan in een conflict over macht en de opbrengsten van de 'belastingen' die de beweging in zijn bezet gebied afperste van burgers en handelaren. Ook historisch kwamen beiden niet overeen. Makenga was een bondgenoot van voormalig rebellenleider Laurent Nkunda, die door Ntaganda werd opgevolgd. Verschillende hoge M23-officieren kwamen de voorbije weken om tijdens de interne gevechten. Ntaganda leidde nog een grote groep van soldaten, maar ze hadden niet veel munitie voor hun wapens meer. Na weken gevechten besliste hij naar Rwanda te vluchten."

Dollardiplomatie

Over de precieze omstandigheden waarin Ntaganda op de VS-ambassade terechtkwam, doen meerdere versies de ronde. Volgens het eerste scenario gebruikte de krijgsheer zijn banden in het Rwandese leger en zijn familienetwerk om incognito naar Kigali te reizen - maar dat is geen evidente opdracht in een land waar identiteitscontroles schering en inslag zijn.

Volgens een tweede versie stak Ntaganda op 14 of 15 maart de grens over met de rest van zijn getrouwe manschappen. Daarna zou hij door het Rwandese leger zijn gearresteerd en enkele dagen later 'begeleid' tot bij de Amerikanen. Al lijkt dat op het eerste gezicht niet in Kigali's belang. Per slot van rekening steunden zij Ntaganda jarenlang militair en politiek, erkennen ze het ICC niet en bestaat de kans dat de krijgsheer in Den Haag een boekje opendoet over 'Rwandese betrokkenheid' bij zijn bloedbaden.

Stearns: "Mogelijk had Kigali geen andere optie. Ze zien Ntaganda vast liever in Den Haag dan onder huisarrest in Rwanda - zoals de Congolese ex-krijgsheren Laurent Nkunda en Jules Mutubutsi - wier onderdak nu al een doorn in het oog is van Kigali's partners." Rwanda zag tegelijk hoe Thomas Lubanga, een andere pro-Rwandese krijgsheer, onlangs in Den Haag werd veroordeeld zonder zijn mond voorbij te praten. Ook Ntaganda zal dat niet doen, meent Stearns: "Ntaganda bezit in Rwanda talrijke huizen en wellicht ook rekeningen, dikwijls op naam van zijn familie. Kigali beschikt dus over veel hefbomen om hem te laten zwijgen."

Blijft ook het gerucht dat zowel de VS als Rwanda het vooraf al op een akkoord gooiden over de krijgsheer: 'Lever Ntaganda uit en wij versoepelen de financiële druk.' Feit is dat financiële sancties van Washington tegen Kigali omwille van hun steun aan M23 onlangs werden ingetrokken. De Wereldbank maakte op verzoek van de VS 50 miljoen dollar vrij van een eerder geblokkeerde begrotingssteun. Dat gebeurde ook nog op een andere voorwaarde. De militaire steun aan M23 op het terrein moest worden stopgezet én Kigali moest zich inschrijven in het regionale vredesoverleg.

De vraag is nu of de dollardiplomatie en Ntaganda's uitlevering het vredesoverleg zullen bespoedigen. Stearns is pessimistisch. "Een eerste raamakkoord voor vrede werd op 24 februari ondertekend door elf landen. Vooralsnog is het een papieren tijger. Er zijn onvoldoende garanties ingebouwd dat de Rwandese president Kagame en de Congolese president Joseph Kabila het conflict zullen stoppen. Men moet erg sceptisch zijn en de druk hoog houden. Ntaganda's arrestatie mag geen reden worden om de druk op Kabila en Kagame te versoepelen." Op zijn blog schreef Stearns eerder deze waarschuwing over de achterblijvende M23-rebellen. "Zoals een van Makenga's officieren me vertelde: 'Alituambia: vita ingali. Kungali njia mrefu.' 'Er is nog steeds oorlog. De weg is nog steeds lang'."

Stearns erkent wel dat de arrestatie van Ntaganda een forse overwinning is in de strijd tegen straffeloosheid. "Zijn overgave is symbolisch erg belangrijk voor slachtoffers." Ntaganda belichaamt het conflict in Oost-Congo.

'Tango Romeo'

Ntaganda werd in 1973 geboren in Kinigi, Rwanda. Als tiener verhuisde zijn familie naar Noord-Kivu, Congo. Als 17-jarige liep Ntaganda van huis weg. Hij trok naar het zuiden van Oeganda, naar de kampenvan het Rwandees Patriottisch Front (RPF), een Tutsi-rebellenleger dat de wapens opnam tegen de Hutu-regering. Daarna vocht hij in de Rwandese burgeroorlog die in juli 1994 het einde betekende van de Hutu-regering, al was dat pas nadat de Hutu-milities (Interhamwé) vaak met machetes naar schatting één miljoen Tutsi en gematigde Hutu hadden gedood.

In de burgeroorlog was Ntaganda berucht onder zijn radiozendercodenaam 'Tango Romeo'. Door zijn brutaliteit kreeg hij de bijnaam 'The Terminator'. De komende jaren zou hij dood en vernieling zaaien in Oost-Congo. Daar dook hij voor het eerst op in 1996, aan de zijde van Lau- rent Kabila's rebellengroep AFDL. Teleur- gesteld in Kabila sr.'s beleid en onder het mom van de jacht op overblijvende volkerenmoordenaars financierde Rwanda nieuwe rebellengroepen. Ntaganda dook telkens op aan de top, met een directe satellietlijn met Kigali. Ook voor financieel-economische zaken. Volgens VN-experts begeleidde Ntaganda de smokkel van geroofde ertsen naar het buurland.

Om aan goud of coltan, een grondstof voor elektronica, te raken, ging hij over lijken. Zijn troepen moordden, verkrachtten en hij lijfde kindsoldaten in. Als operationele leider van de pro-Rwandese Unie van Congolese Patriotten (UPC) doodden zijn manschappen in november 2002 in het goudrijke Mongbwalu, Ituri, zeker 800 burgers. "Ze trokken van deurtot deur. Alleen als je tot hun etnie behoorde, lieten ze je leven", vertelde een getuige. Zowel Lubanga als Ntaganda werden om deze massamoord vervolgd door het ICC.

Stearns gaat ervan uit dat het Strafhof nog meer misdaden aan de aanklacht zal toevoegen, zoals de massamoord van 4 en 5 november 2008 in Kiwanja. Ntaganda stond toen aan het hoofd van het Nationaal Congres voor de Bescherming van het Volk (CNDP), nog een beweging die door Rwanda was opgericht als vehikel voor ertsenroof. In Kiwanja werd hij door media gefilmd toen hij bevelen gaf aan zijn troepen. Een dag later werden er 150 vermoorde burgers geteld.

Dat dezelfde krijgsheer zich een jaar later, na een zoveelste vredesakkoord, als generaal mocht integreren in het Congolese regeringsleger, is wraakroepend. Het stond in de sterren geschreven dat hij de draad van zijn misdaadpraktijken weer zou oppikken, wat in april 2012 uitkwam, toen hij M23 mee oprichtte.

Volgens Stearns heeft de internationale gemeenschap lessen te trekken voor de huidige onderhandelingen met M23. "Gezien de zwakheid van de Congolese staat is er geen alternatief voor vrede zonder militaire integratie van rebellen. Maar men mag niet meer de fout herhalen om oorlogsmisdadigers of criminelen in te lijven. Er mag geen straffeloosheid zijn, zoals bij Ntaganda te lang het geval was."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234