Donderdag 20/01/2022

AnalyseCoronavirus

De rode vlaggen vielen onmogelijk te negeren: waarom liep de crisis dan toch weer uit de hand?

Premier Alexander De Croo en viroloog Erika Vlieghe. Tijdens de pandemie geraakten experts en politici het vaak niet eens. Beeld BELGA
Premier Alexander De Croo en viroloog Erika Vlieghe. Tijdens de pandemie geraakten experts en politici het vaak niet eens.Beeld BELGA

De rode vlaggen vielen onmogelijk te negeren. Toch drong de ernst van de coronasituatie de voorbije maanden amper door tot de Belgische politiek.

Ann De Boeck

“Dit is een nieuwe start”, zo spreekt premier Alexander De Croo op vrijdag 20 augustus de natie toe. Het Overlegcomité heeft zonet beslist dat bijna alle beperkingen tegen het coronavirus op de schop gaan. Zo mag er weer gedanst worden op trouwfeesten, kan je thuis zoveel vrienden ontvangen als je wil en mag je tot een kot in de nacht op café blijven plakken. De komst van het rijk der vrijheid stuwt een golf van euforie door het land.

Die vrijheid hebben we wel verdiend, zo wordt ons ingepeperd, nu 70 procent van de bevolking gevaccineerd is. Een cijfer waarmee ons land tot de beste van Europa hoort. De felbegeerde groepsimmuniteit, ons ticket naar de vrijheid, ligt binnen handbereik. Alleen in Brussel en de zorgsector moeten we de laatste gaten in het vaccinatienet nog dichttimmeren. “We mogen allemaal fier zijn”, zegt De Croo.

Maar helaas. Met 20.000 besmettingen en 45 coviddoden op één dag heeft de fierheid deze week plaatsgemaakt voor twijfel. Verrast door de hoge besmettingscijfers zag De Croo zich genoodzaakt om het Overlegcomité te vervroegen. Plots moet alles wijken om het ultieme noodscenario, een sluiting van de samenleving, af te wenden. Vrijuit dansen, studeren en werken wordt opgeofferd. Zelfs een verplichte vaccinatie vormt geen taboe meer.

Hoe zijn we plots in deze situatie beland? En hadden we dit de voorbije maanden niet kunnen vermijden? De vragen dringen zich op nu de aangekondigde coronawinter zwaar op het gemoed weegt.

Variant uit India

Eén ding is duidelijk: het zit er al lang aan te komen. Wie de curves van Sciensano bekijkt, ziet hoe het kantelpunt al op 21 juni is gepasseerd. Vanaf die dag begint het aantal besmettingen in ons land gestaag te klimmen en dat houdt niet meer op. Begin oktober begint de curve nog een pak steiler te gaan. Vanaf dan kraken huisartsen en ziekenhuizen, sluiten klassen en beheersen berichten over de vierde golf de media.

De situatie tijdens die eerste zomermaanden is complex. Iedereen ziet hoe de besmettingen toenemen, onder meer door de terugkeer van geïnfecteerde reizigers, maar toch blijven we versoepelen. We rekenen immers op de vaccins. Op dat moment loopt de vaccinatiecampagne als een trein, zeker in Vlaanderen, waardoor het oplopen van de curve beperkt blijft. Tot een virusvariant die is opgedoken in India plots ook bij ons roet in het eten komt gooien.

“Ik herinner me nog dat Marc Van Ranst een beeld liet zien van het tempo waarop de deltavariant de andere varianten van tafel veegde in India”, vertelt biostatisticus Geert Molenberghs, lid van het expertencomité GEMS. “Dat ging dubbel zo snel als bij de alfavariant, die eerder al de Wuhan-versie had weggevaagd.” Enkele weken later tonen beelden op het journaal hoe India compleet overspoeld wordt, en hoe er zelfs een tekort aan hout is om doden te cremeren.

Bij ons begint de veroveringstocht van de deltavariant in mei, en die verloopt sneller dan verwacht. Op 1 juli is de variant goed voor 50 procent van de besmettingen. Tegen 1 augustus zitten we aan 100 procent. De hoge besmettelijkheid doet het beschermende effect van onze vaccins deels teniet. Deze tegenvaller, in combinatie met de start van de herfst en het schooljaar, zorgt ervoor dat de exponentiële curve plots in al haar glorie tevoorschijn komt.

Rode vlaggen

Regelmatig duiken er rode vlaggen op. Denk aan de heropening van de nachtclubs en discotheken in Nederland, eind juni, waarbij het aantal besmettingen zo spectaculair de hoogte in schiet dat ze twee weken later alweer dicht moeten. Rond diezelfde periode zorgen feestende tieners voor massale corona-uitbraken op Mallorca.

Op 30 juni geeft de GEMS een belangrijke waarschuwing aan de regering. “Zelfs met een hoge vaccinatiegraad kan het aantal besmettingen snel toenemen”, schrijft ze in een rapport, met daarin een aantal scenario’s. “We adviseren om de komende maanden op z’n minst de basisregels te handhaven, zoals het beperken van sociale contacten, mondmaskers en ventilatie. Daarna kunnen ze gradueel afgebouwd worden, afhankelijk van de epidemiologische situatie.”

De GEMS stelt in datzelfde rapport dat een te snelle afbouw kan leiden tot een exponentiële stijging zoals in de herfst van 2020. Dat is precies wat we vandaag meemaken. “Dit was inderdaad voorspeld”, zegt viroloog Marc Van Ranst. “Hadden we de versoepelingen in de zomer geleidelijker doorgevoerd, en bijvoorbeeld de mondmaskers behouden, dan hadden we een deel van deze piek kunnen vermijden.” Op 17 augustus en 14 september probeert de GEMS opnieuw aan de rem te trekken.

Dat de politiek op een ander spoor zit, blijkt al bij de heisa rond Tomorrowland. Wanneer de burgemeesters van Boom en Rumst een streep door het festival trekken, proberen ministers Bart Somers (Open Vld), Annelies Verlinden (CD&V) en minister-president Jan Jambon (N-VA) nog te bemiddelen. Is zo’n drastische beslissing wel nodig?

Op 5 september zegt N-VA-voorzitter Bart De Wever in het VTM Nieuws dat Vlamingen “gegijzeld worden door coronamaatregelen waar geen draagvlak meer voor is.” Hij wil de mondmaskers laten vallen. Een beslissing die Vlaanderen op 1 oktober doorvoert, maar vier weken later alweer moet inslikken.

Mentale vat

“Na die uitspraak van De Wever heb ik alle Vlaamse partijvoorzitters een e-mail gestuurd waarin ik in tien punten uitlegde waarom het nog steeds kon mislopen met de epidemie”, vertelt GEMS-voorzitter Erika Vlieghe. “Niemand heeft erop geantwoord. Behalve de secretaresse van Joachim Coens, om te zeggen dat ze de brief had doorgestuurd naar de voorzitter. (lacht) Om maar te zeggen: we hebben echt geprobeerd. Maar onze waarschuwingen haalden niets uit.”

Volgens Vlieghe is er niet per se sprake van kwade wil. “Zeker in Vlaanderen werden kosten noch moeite gespaard om de vaccinatiecampagne vlot te laten lopen. Dat is ook gelukt. Maar daarna was het mentale vat een beetje af. Het idee leefde heel sterk dat de bevolking nu bedankt moest worden voor haar inspanningen. Maar helaas denkt het virus niet zo zwart-wit.”

Vooral de lange incubatietijd van het virus is verraderlijk. Hierdoor bouwen golven van de epidemie eerst traag op, waardoor het lijkt alsof alles onder controle is, waarna er plots een ongelofelijke kracht van uitgaat. Molenberghs: “Op het moment dat de ziekenhuizen nog niet vol liggen, vergt het moed om in te grijpen. Maar er is altijd die aarzeling, waardoor we in een jojobeleid terechtkomen. Op dat vlak stoot een ezel zich blijkbaar vier keer aan dezelfde steen.”

Het toont maar aan dat het iets te eenvoudig is om de vele politieke veldslagen voor het Overlegcomité af te doen als politieke profileringsdrang van deze of gene partij. Een politicus moet rekening houden met de bevolking, en die had er deze zomer ook even helemaal genoeg van. Want hadden we niet alles gedaan wat van ons werd gevraagd? De zon scheen, we mochten op reis en de vaccins leken ons te beschermen.

Agressiever

“Tja, hadden we het anders moeten aanpakken? Dat is een zware vraag met een vrij pragmatisch antwoord”, zegt de woordvoerder van Vlaams regeringsleider Jan Jambon (N-VA). “Het virus is veel hardnekkkiger en agressiever gebleken dan velen hebben gedacht. Politici, maar ook virologen. Drie weken geleden was de analyse bijvoorbeeld dat we zonder de invoering van een Covid Safe Ticket tegen de limiet van vijfhonderd patiënten op Intensieve Zorgen zouden aanschurken, terwijl dat nu een onderschatting blijkt.”

Dat is, voor alle duidelijkheid, geen verwijt aan de virologen. Wel een teken van voortschrijdend inzicht, klinkt het. “Zo dachten we ooit dat een vaccinatiegraad van 70 procent een ticket naar de vrijheid was, terwijl we nu beseffen dat we zelfs bij 95 procent nog altijd coronapassen en mondmaskers nodig hebben.”

Het is de reden waarom ook Van Ranst opvallend mild is voor zij die de voorbije maanden de touwtjes in handen hadden. “Crisismanagement, dat is beslissingen nemen op basis van 20 procent van de informatie, goed wetende dat iedereen enkele maanden later 100 procent heeft. Dat is niet evident.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234