Zaterdag 10/04/2021

De rode erfenis van Anciaux

Zelden was een mediastorm zo kort en zo hevig als de orkaan van kritiek die sp.a-senator Bert Anciaux te verduren kreeg na zijn suggestie dat erfenissen afgeschaft mogen worden. Toch groeit de consensus dat er wat moet veranderen aan het stokoude erfrecht.

"Gij verwijt ons met één woord dat wij uw eigendom willen opheffen. Zeker, dat willen wij", schrijven Karl Marx en Friedrich Engels in 1848 stellig in hun Communistisch Manifest. Daarin ontvouwen ze hoe ze de communistische omwenteling nu precies in de praktijk willen gebracht zien. En warempel, onder punt drie van hun revolutionaire tienpuntenplan lezen we: "Afschaffing van het erfrecht".

De opwekking van het oude rode spook verklaart veel van de volkswoede die Bert Anciaux afgelopen weekend te verwerken kreeg. In een onschuldig geldvragenrubriekje diep in de krant De Tijd antwoordt de sp.a'er op de vraag of hij zijn kinderen financieel zal steunen: "Ik vind dat de wereld rechtvaardiger zou zijn als we erfenissen zouden afschaffen, zodat vermogens rechtstreeks naar de overheid gaan." Die - toegegeven - klassiek-communistische uitspraak ging op nieuwssites snel een eigen leven leiden, met heftige reacties tot gevolg.

Ontluikt de rode dageraad? Van die gedachte schrokken ze ook bij de sp.a zelf. Na een socialemediastorm van welgeteld zes uur kwam de partij zaterdagmiddag met een dringende disclaimer: "Sp.a denkt er niet aan om erfenissen af te schaffen".

Voorzitter Bruno Tobback liet weten: "Winsten uit vermogens belasten, is iets waar we absoluut voor zijn, maar dat is nog heel wat anders dan vermogens gewoon afpakken."

Anciaux zelf houdt het erop dat het een "strikt persoonlijke visie" is. "Erfenissen zijn heel begrijpelijk en menselijk, maar het is niet echt een rechtvaardig systeem ten opzichte van kinderen die geen ouders hebben die bezittingen of een vermogen kunnen nalaten. En ja, ik besef ook dat het een sterke motivering is voor de meeste mensen om hard te werken en te pogen een huis en geld te verwerven."

Code Napoléon

Het Belgische erfrecht is nog altijd gebaseerd op de Code Napoléon, die in 1804 een einde maakte aan de feodale gewoontes. Het is duidelijk dat dit stokoude burgerlijk recht herzien moet worden. De aftredende regering-Di Rupo beloofde in haar bestuursakkoord het erfrecht te hervormen "rekening houdende met de maatschappelijke ontwikkelingen."

De realiteit van complex samengestelde gezinnen maakt zo'n herziening inderdaad noodzakelijk. Veel verder dan een werkgroep in de Senaat kwam die belofte echter niet. De tijd ontbrak. Maar, zoals Bert Anciaux nu ondervindt, het taboe op erfenishervormingen is ook erg taai. Weinig financiële kwesties liggen zo emotioneel en persoonlijk als de vraag wie je vermogen krijgt na je overlijden.

Ondanks de hetze past de uitspraak van Anciaux wel degelijk in een breder en actueel politiek debat. Met wat goede wil kun je in de stellingname een wat ruwe en brutale synthese lezen van het ophefmakende boek Le Capital au XXIe siècle van Thomas Piketty. Daarin betoogt de Franse econoom overtuigend dat we na een kortstondige pauze weer naar een 'normale' economische toestand zijn teruggekeerd, waarin vermogenswinst sneller toeneemt dan de economie groeien kan. Om te vermijden dat de groeiende ongelijkheid de samenleving ontwricht, bepleit Piketty een hogere belasting op vermogens(winst).

Dan komt de belasting op een erfenis van vermogen altijd om het hoekje piepen. Zo'n belasting op 'successierecht' wordt billijk geacht, omdat het vermogen belast waar de ontvanger behalve zijn afstamming weinig verdienste aan heeft. Rechts vindt dat dit meteen kan volstaan als vermogensbelasting; links meent dat de grote vermogens er, mede dankzij allerhande achterpoortjes, wel goedkoop vanaf komen.

Piketty's punt

Zo stelde de partij Groen voor de voorbije verkiezingen zelfs voor om de gehele erfenis- en registratiebelasting af te schaffen in ruil voor een omvattende en eenvormige belasting op vermogenswinst. Dat is dus eigenlijk het omgekeerde van wat Bert Anciaux enigszins onbeholpen voorstelde: confisqueer alle erfenissen bij wijze van vermogensbelasting.

Anciaux gaat natuurlijk veel te ver, maar hij heeft wel degelijk een punt. Piketty's punt, namelijk, zoals ook wijlen ethicus Koen Raes al eerder berekende: "Veertig procent van de Belgische bevolking laat geen erfenis na en de 15 procent grootste nalatenschappen vertegenwoordigen ruim 65 procent van de overgedragen vermogens. Daardoor kun je het erfrecht als hoofdverklaring van de vermogensongelijkheden beschouwen."

Anciaux staat ook niet helemaal alleen. Vorige week nog maar haalde zanger Sting de kranten met de waarschuwing aan zijn kinderen dat ze niet moesten rekenen op een erfenis, omdat al dat geld toch maar als een molensteen rond hun nek hangt.

Zelfs 's werelds rijkste mens, Bill Gates, gunt zijn nakomelingen maar een fractie van zijn puissante vermogen. Zo'n fractie blijft natuurlijk nog altijd héél veel geld, maar het grootste deel van zijn vermogen schenkt Gates weg aan goede doelen. De redenering van de rijke filantropen is dus wel anders dan die van Anciaux: die wil vermogens herverdelen, de rijken willen dat hun kinderen niet op de lauweren rusten.

Prikkelend is de stelling dat niet de linkse maar juist de rechtse politiek de grootste reële bedreiging vormt voor middenklasse-erfenis. Die discussie dook in Nederland op bij de besparingsplannen van de eerste regering-Rutte. Toen werd voorgesteld dat zorgbehoevende bejaarden maar eerst het eigen vermogen moesten aanspreken om de ziekteverzekering te ontlasten. Directeur Paul Schnabel van het Planbureau vond dat ouderen eerst hun huis moesten verkopen, zodat ze hun oplopende zorgkosten zelf konden betalen. (Tiens, moet u nu ook heel erg denken aan de leefloners van Jan Jambon (N-VA)?)

Mensen dwingen om hun eigen vermogen aan te spreken, het is ook een manier om erfenissen af te schaffen. Al geldt het in dat geval enkel voor kleine en gemiddelde erfenissen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234