Zondag 25/10/2020

De revolutie komt uit de ruimte

Een nieuwe aarde. Zo werd Kepler-452b haast genoemd door de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA. En misschien krioelt het er wel van primitief buitenaards leven. Het zou de blik op onze planeet en onszelf weleens fundamenteel kunnen veranderen.

"We zijn alleen." Er waren natuurlijk theorieën, maar tot voor kort wisten we niet of er veel andere planeten en dus mogelijkheden voor leven buiten ons zonnestelsel waren. Pas in 1995 ontdekte de mens een exoplaneet, die draait rond een andere ster dan onze zon. Vandaag, nauwelijks 23 jaar later, staat de teller op 1.935 exoplaneten. En donderdagnamiddag kreeg onze aarde er een neefje bij: Kepler-452b, ontdekt door de ruimtetelescoop Kepler van de NASA.

Niet alleen bij de wetenschappers zelf, maar ook bij de leek is het enthousiasme na zo'n ontdekking bijzonder groot. Kepler-452b mag zich immers een familielid noemen, omdat de exoplaneet zich bevindt in de leefbare zone rond een ster die lijkt op onze zon. In dit gebied is de temperatuur dusdanig dat water, een voorwaarde voor leven zoals wij het kennen, niet bevriest of verdampt. De nieuwe exoplaneet wordt dan ook 'aardachtig' genoemd, al is zij wel een stukje ouder.

"Dankzij deze exoplaneet kunnen we zien hoe de toekomst van onze planeet er zal uitzien", zei data-analist Jon Jenkins. "Het is opmerkelijk dat deze planeet zich al zes miljard jaar in de leefbare zone om een ster bevindt. Het betekent dat leven, ervan uitgaande dat de ingrediënten daarvoor aanwezig zijn, meer tijd heeft gehad om zich te ontwikkelen."

Kepler-452b is niet alleen een 'gewone' exoplaneet. Het is tegelijkertijd de brandstof voor onze ultieme fascinatie: de zoektocht naar buitenaards leven. Alleen stuiten onderzoekers daarbij op de grenzen van onze technologie en de natuurwetten. Een bezoek brengen aan ons neefje, dat 1.400 lichtjaar van ons is verwijderd, is uitgesloten. Alleen door vanaf 2018 met de James Webb-telescoop de samenstelling van de atmosfeer te onderzoeken, zullen we kunnen nagaan of Kepler-452b leven vertoont.

Fermi-paradox

Vanaf dan krijgen we volgens NASA een verbluffend inzicht in andere werelden. We zullen de kleuren van de planeten kunnen zien, seizoensverschillen, weersomstandigheden en allicht zelfs de aanwezigheid van vegetatie. Iets eerder al zal TESS, een planetenjagende satelliet, wetenschappers informatie geven over de grootte, de massa en de atmosfeer. Het lijkt erop dat we daardoor binnenkort een definitief antwoord kunnen geven op een van de meest fundamentele vragen van ons bestaan: zijn we alleen?

Vandaag al kunnen we die vraag met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid beantwoorden. Alleen al ons sterrenstelsel, de Melkweg, telt minstens 100 miljard sterren. Het heelal in zijn geheel bevat naar schatting meer dan 100 miljard sterrenstelsels. Het lijkt vrijwel uitgesloten dat in geen enkel hoekje van die onmetelijke ruimte, behalve dan in de onze, leven is opgedoken. Al in 1950 lag die tegenstelling op de lever van de Italiaans-Amerikaanse natuurkundige Enrico Fermi. "Waar zijn ze dan?", riep hij uit. Zijn Fermi-paradox kende zo het levenslicht.

Een pasklaar antwoord hebben we daarop (nog) niet gevonden. Het kan zijn dat aliens toch niet bestaan, dat ze allang zijn gestorven, dat ze zich niet in ons interesseren of dat ze niet - of juist te - intelligent zijn. Hoogtechnologisch leven zouden wij bovendien misschien niet eens opmerken, omdat het niet uitziet zoals wij zouden verwachten of kennen.

"Het zou bijvoorbeeld kunnen dat de biologie van zulke wezens niet gebaseerd is op DNA", zegt de gerenommeerde theoretisch natuurkundige Thomas Hertog (KU Leuven), die nauw samenwerkt met de beroemde Britse natuurkundige Stephen Hawking. "Als er intelligent leven bestaat, dan is het vooral interessant om te zien of zij wiskunde gebruiken om hun wereld te beschrijven. Er zijn immers genoeg aanwijzingen dat de natuurwetten overal in het heelal hetzelfde zijn. Laten we dan maar hopen dat we hun taal tegen die tijd kunnen begrijpen. Ik moet wel toegeven dat ik een stuk optimistischer ben over het vinden van primitief leven. Tegen 2020 of 2030 zullen we daarin veel vooruitgang hebben geboekt. Maar in welke vorm we het tegenkomen, daarover durf ik niet te speculeren."

Joeri Gagarin

Wat er dan ook gebeurt, wij staan pas aan het begin van onze reis en alleen al de mogelijkheid van een aarde 2.0, zoals de NASA het verwoordde, brengt ons op een goede manier van de wijs. Om het met een vergelijking te zeggen: toen Christoffel Columbus in 1492 een nieuw continent ontdekte, werd onze wereld een stuk groter. Het is verre van toeval dat Nicolaas Copernicus slechts enkele decennia een intellectuele revolutie zou bewerkstelligen door te poneren dat de aarde en de andere planeten om de zon bewegen.

Het was een revolutie die de grenzen van ons verstand op lange termijn oprekte en ons tegelijkertijd bewustmaakte van onze plaats in de wereld. Vandaag voltrekt zich eenzelfde evolutie, zo stelt ook Hertog, alleen zijn we pas net met onze 21ste-eeuwse boot vertrokken. "We zijn voorlopig nog aan het catalogiseren, al heeft het veel weg van de ontdekking van een nieuwe wereld in de vijftiende eeuw. Het is pas een kleine stap in een grote tocht, maar de ontdekking van buitenaards leven zou de eenheid op onze planeet versterken en ons mensbeeld grondig veranderen. Ik denk dat Hawking juist daarom hierop blijft hameren."

Hertog verwijst daarmee naar het zogeheten Breakthrough Listen Initiative, dat begin deze week werd voorgesteld. De Russische miljardair Joeri Milner, niet toevallig vernoemd naar kosmonaut Joeri Gagarin, stelt hiervoor ruim 92 miljoen euro ter beschikking en heeft de hulp ingeroepen van Hawking. Het team moet de zoektocht naar buitenaards leven versnellen en zal gedurende tien jaar gebruikmaken van twee van 's werelds krachtigste telescopen.

Filosoof Johan Braeckman (UGent) denkt dat de interesse voor primitief buitenaards leven na een ontdekking snel zal verdwijnen (zie hiernaast). Volgens hem geeft de mensheid al weinig om chimpansees. Waarom zou buitenaards korstmos onze harten dan beroeren? Toch valt er natuurlijk even veel te zeggen voor de tegenovergestelde reactie. Een ontdekking, dankzij bijvoorbeeld de inspanningen van NASA of het Breakthrough Listen Initiative, kan de plaats die wij geven aan onze aarde in het heelal veranderen en tegelijkertijd, hoe klein ook, de plaats die wij daarin bekleden.

Het antropocentrisme, dat opgang maakte na Copernicus en waarin de mens de maat der dingen is, kan dan een knauw krijgen, iets waar Hawking op lijkt te zinspelen. "Buitenaards leven zou ervoor zorgen dat wij onszelf als een kosmisch verschijnsel zouden zien, iets wat ik uit beroepsmisvorming al doe", zegt Hertog. "Aanvankelijk zou misschien niet iedereen zo'n grote revolutie willen of kunnen begrijpen, maar na twee of drie generaties zou het bestaan van ander leven gemeengoed worden. We accepteren nu toch ook al lang dat er meerdere continenten op aarde zijn?"

Voyager 1

Als het zover is, misschien dus al binnen vijf tot vijftien jaar, zullen we zien of er gewenning optreedt of dat het kosmologisch enthousiasme aanhoudt en onze planeet voortaan met andere ogen zal worden bekeken. In dat laatste geval zullen velen terugdenken aan de woorden van de beroemde, in 1996 overleden, astrofysicus Carl Sagan.

"Van deze verre afstand, lijkt de aarde misschien niet bijzonder interessant", schreef hij naar aanleiding van Pale Blue Dot, een foto die door de ruimtesonde Voyager 1 vanaf 6 miljard kilometer afstand werd gemaakt. "Maar voor ons ligt dat anders. Kijk nog eens naar die stip. Dat is hier. Dat is thuis. Dat zijn wij. Iedereen van wie je houdt, iedereen die je kent, iedereen van wie je ooit hebt gehoord, elke mens die ooit bestond, leefde daarop zijn leven. De aarde is een zeer klein podium in een uitgestrekte kosmische arena. We kunnen, in de afzienbare toekomst, nergens anders heen migreren. Er is misschien geen betere illustratie van de dwaasheid van de mens dan dit verre beeld van onze kleine wereld. Voor mij toont het onze verantwoordelijkheid om vriendelijker met elkaar om te gaan en om deze bleke blauwe stip, de enige thuis die we ooit hebben gekend, te koesteren en in stand te houden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234