Vrijdag 24/01/2020

De revoltes van de rechtschapenen

Als je ziet hoe de monniken van Birma de veiligheidstroepen van een van de meest repressieve regimes ter wereld het hoofd bieden, kun je moeilijk nog ontkennen dat het geloof ook zijn verdiensten heeft

Ian Buruma over religie als motor van maatschappelijke omwentelingen

@5 INFO Opinie:Ian Buruma's nieuwste boek draagt de titel Murder in Amsterdam: The Death of Theo van Gogh and the Limits of Tolerance (in het Nederlands vertaald als Dood van een gezonde roker). Behalve auteur is hij ook hoogleraar democratie, mensenrechten en journalistiek aan Bard College.

@4 DROP 2 OPINIE:In bepaalde intellectuele kringen is het bon ton geworden om atheïsme te beschouwen als een teken van een superieure opvoeding, van een hoogontwikkelde beschaving, van een zekere verlichting. Uit recente bestsellers is op te maken dat religieus geloof in feite een teken van achterlijkheid is, dat het iets is voor primitieve wezens die zijn blijven steken in de middeleeuwen en de wetenschappelijke manier van denken nog moeten ontdekken. Religie, zo luidt het, ligt aan de basis van geweld, onderdrukking, armoede en talloze andere kwalen.

Het is helemaal niet moeilijk om die beweringen te staven met voorbeelden. Maar kan religie ook iets goeds zijn ? Zijn er, anders gezegd, ook gevallen bekend waarin religieuze overtuigingen zelfs de ongelovigen gered hebben ?

Ik heb noch de voordelen noch de nadelen van het religieuze geloof aan den lijve ondervonden. Het zou dan ook hypocriet zijn als ik de mensen zou gaan verdedigen die er wel ervaring mee hebben. Maar als je ziet hoe de monniken van Birma de veiligheidstroepen van een van de meest repressieve regimes ter wereld het hoofd bieden, kun je moeilijk nog ontkennen dat het geloof ook zijn verdiensten heeft. Birma is een erg gelovig land en de meeste mannen leven er een tijdje het leven van de boeddhistische monniken. Zelfs de meest misdadige Birmaanse dictator zal twee keer nadenken voor hij zijn troepen durft los te laten op de mannen die gekleed gaan in de kastanjebruine en saffraankleurige gewaden van hun geloof.

De Birmaanse monniken en de nonnen in roze gewaden kregen al gauw de steun van studenten, van acteurs en van iedereen die de militaire junta uit het zadel wil lichten. Maar het waren de monniken en de nonnen die de eerste stap hebben gezet. Zij durfden het aan om hun stem te verheffen toen de anderen de strijd bijna hadden gestaakt. En dat deden ze met de morele autoriteit van hun boeddhistische geloof.

Romantici zullen geneigd zijn te beweren dat boeddhisme geen religie is als de andere, dat het eerder een filosofie dan een geloof is. Maar het boeddhisme is in verschillende delen van Azië eeuwenlang een religie geweest. En net als alle andere geloofsovertuigingen kan ook het boeddhisme worden aangegrepen om gewelddaden te rechtvaardigen. Sri Lanka is daar een schoolvoorbeeld van. Het boeddhisme is er in de sluimerende burgeroorlog tussen de boeddhistische Singhalezen en de hindoeïstische Tamils afgegleden tot een etnisch chauvinisme.

In Birma hebben de boeddhisten hun leven op het spel gezet om op te komen voor de democratie, net zoals christenen dat hebben gedaan in andere landen. Zodra de katholieke kerk in de Filippijnen halfweg de jaren tachtig Marcos de rug toekeerde, maakte het regime geen schijn van kans meer. Duizenden gewone burgers boden de tanks het hoofd toen Marcos ermee dreigde de 'People Power' met geweld de kop in te drukken. Maar de aanwezigheid van priesters en nonnen bezorgde de opstand zijn morele autoriteit.

Veel politieke dissidenten in Zuid-Korea lieten zich leiden door hun christelijke geloof. Hetzelfde geldt in China. En niemand kan ontkennen dat paus Johannes Paulus II in de jaren tachtig een grote rol heeft gespeeld in het Poolse verzet tegen de communistische dictatuur.

Echte gelovigen zouden in die gebeurtenissen meteen de hand van God zien. Cory Aquino, de belangrijkste tegenstandster van Ferdinand Marcos, ging er zelfs prat op dat ze rechtstreeks in contact stond met de Heer. Als niet-gelovige kan ik niet anders dan dat soort beweringen op de nodig scepsis te onthalen. Maar de morele kracht van het religieuze geloof heeft geen behoefte aan bovennatuurlijke verklaringen. De kracht ervan zit in het geloof zelf, in het geloof in een morele orde die de seculiere, of zelfs religieuze dictators het hoofd biedt.

De mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog actief waren in het verzet tegen de nazi's waren vaak vrome christenen. Ze gaven Joden onderdak, ondanks hun eigen vooroordelen, omdat ze dat als hun religieuze plicht zagen. Er hoeft ook niet altijd in een bovennatuurlijk wezen geloofd te worden. Mannen en vrouwen die kracht haalden uit hun geloof in het communisme boden aan de nazi's al net zo hardnekkig weerstand.

En ondanks het vreselijke geweld waar de moslimextremisten naar grijpen, mogen we ook niet vergeten dat de moskee een rechtmatige basis kan vormen voor het verzet tegen de meestal seculiere dictators in het Midden-Oosten. In een wereld van politieke onderdrukking en morele corruptie vormen religieuze waarden en normen een alternatief moreel universum. Dat alternatief is niet noodzakelijk democratischer, maar kan het wel zijn.

Toch brengen alle dogma's, zowel religieus als seculier, altijd het gevaar mee dat ze kunnen leiden tot verschillende vormen van onderdrukking. De opstand tegen de Russische bezetting van Afghanistan werd geleid door heilige strijders die het volk daarna hun eigen wanbestuur oplegden.

Charismatisch leiderschap kan zelfs in een goedaardige vorm problematisch worden. De Madonna-achtige status van Cory Aquino in de Filippijnen was een bron van inspiratie in de bedwelmende tijd van de 'People Power', maar heeft niet meteen geleid tot de ondersteuning van de instellingen van een seculiere democratie. En in Polen, toen de strijd tegen het communisme was gestreden, ging de hele beweging rond Solidariteit al gauw ten onder aan conflicten tussen seculiere democraten en gelovigen die hun heil zochten in de kerk.

Het geloof speelt een ontzettend belangrijke rol in de politiek wanneer de seculiere progressieve krachten machteloos staan, zoals in het geval van de bezetting door de nazi's, het communistische bewind of de militaire dictatuur. Er is vooral behoefte aan progressieve krachten als er compromissen moeten worden gesloten, maar je hebt bitter weinig aan ze als ze worden geconfronteerd met bruut geweld. Op dat moment vinden de idealisten, de romantici en de ware gelovigen de kracht in hun overtuigingen om risico's te nemen die de meesten onder ons als roekeloos zouden bestempelen. Door de bank genomen kun je maar beter niet door die helden worden bestuurd, maar het is natuurlijk wel fijn helden te hebben als je ze nodig hebt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234