Vrijdag 03/12/2021

De 'renaissance' heeft alles verwoest

Zo lang had Saddams Baath-partij het land in een houdgreep, dat Iraks politieke toekomst uiterst somber oogt. De cruciale vraag is of Irak een Joegoslavisch scenario wacht, waar de boel ontplofte na het afscheid van de communisten. Of is het voorbeeld van Japan toepasselijker, dat na een Amerikaans interregnum onder generaal MacArthur de sprong naar de democratie maakte? Het verleden voorspelt weinig goeds.

Brussel

Eigen berichtgeving

Fabian Lefevere

The game is over, erkende de Iraakse VN-ambassadeur Mohammed al-Dhouri toen hij op de drempel van het VN-gebouw in New York omstuwd werd door journalisten. Zonet was op duizenden kilometers afstand in Bagdad het standbeeld van Saddam van zijn sokkel getrokken en een symbolisch einde gekomen aan de nieuwe orde die de Baath-partij in 1968 vestigde. Maar het is zeer de vraag of de wensen van al-Dhouri verhoord worden: hij zei te hopen dat het Iraakse volk nog gelukkig zal leven.

Van Baath - Arabisch voor 'renaissance' - in de ware zin van het woord was onder Saddam immers maar weinig meer te merken. De Baath-slogan 'Eenheid, Vrijheid, Socialisme' spitste zich onder zijn dictatuur toe op dat eerste: eenheid van territorium, eenheid in het denken en, vooral, eenheid van leiderschap. Dat hij daarvoor de toekomst van zijn land hypothekeerde, nam de roerganger er graag bij. Après moi le déluge. Met zo'n kracht wervelde Saddam door Irak dat hij de fundamenten voor een politieke wederopbouw wegblies.

Het verhaal begint in de jaren vijftig, als Saddam lid wordt van de toen nog minuscule Baath-partij. Die was in de jaren veertig opgericht door een orthodoxe christen uit Damascus: Michel Aflaq. De student filosofie aan de Parijse Sorbonne slaagde er perfect in de toenmalige Zeitgeist te vatten. Uit het discours van Hegel, Nietzsche, Lenin en andere Marxen brouwde hij een pan-Arabisch gedachtengoed. De geschiedenis, zo argumenteerde hij, evolueert onvermijdelijk naar een Hegeliaanse synthese. In dit geval de verwezenlijking van een moderne én socialistische Arabische natie, bevrijd van alle tribale en religieuze beperkingen.

Dat maakte grote indruk op jongeren als Saddam, die een diepe afkeer koesterden voor de Frans-Britse dominantie over een verzwakte Arabische wereld. Saddam was zo in de ban van Aflaqs ideeën dat hij zich met zijn volle gewicht achter de Baath-ideologie wierp en een blitzcarrière binnen de partij maakte. In 1958 was hij betrokken bij een poging tot moord op de toenmalige Iraakse dictator Abdel Karim Kassem. Hij was erbij toen de Baath-partij in 1963 met steun van de Amerikaanse regering-Kennedy een mislukte coup tegen Kassem ondernam. En hij staat pal achter zijn neef en partijleider Hassan al-Bakr als Baath in 1968 de opvolgers van de in 1963 doodgeschoten Kassem van de macht verdrijft.

Als Saddam, tot dan chef van de veiligheidsdiensten, in 1980 zelf de touwtjes in handen neemt, blijkt plots dat hij altijd een wat aparte intepretatie heeft gehad van Aflaqs gedachtegoed. Er komt een einde aan de renaissance die de Baath-partij met oliegeld had ingezet. Saddam lijkt de Arabische ziel vooral te willen verwezenlijken via bloed en geweld. Hij valt buurland Iran aan en elimineert als een ware zonnekoning zijn tegenstanders binnen de partij.

Het Baath-regime verglijdt langzaam maar zeker naar een karikaturaal nazisme, waarop de slogan 'Ein Volk, ein Reich, ein Führer' meer van toepassing is dan het traditionele 'Eenheid, Vrijheid, Socialisme'. Saddam zag het als een persoonlijke missie om de oppositie vakkundig monddood te maken. Hij vervolgde met ongeziene hardnekkigheid de etnische minderheden en 'baathiseert' zo het hele land.

Dat heeft zo zijn gevolgen voor de wederopbouw die er nu onvermijdelijk aankomt. Vele waarnemers zijn van mening dat het gloednieuwe regime niet krachtig genoeg is, te weinig "volkseigen" en al te verdeeld om het machtsvacuüm na Saddam op te vullen.

De Baath-partij zal bij de door de Amerikanen beloofde renaissance van Irak ongetwijfeld een rol van formaat moeten spelen. De rest van het land is niet opgeleid en al helemaal niet ervaren genoeg om zijn lot in eigen handen te nemen. Het ambtenarenapparaat bijvoorbeeld moet gerecycleerd worden. Ook het leger, dat als een van de weinige instanties de eenheid kan bewaren, zal niet buiten de wederopbouw gehouden kunnen worden.

Vraag is of Saddam daar ooit wakker van lag. Hij had kunnen weten dat zijn rijk niet eeuwig zou duren. Toch begaat hij de blunder in 1991 Koeweit aan te vallen, en daarmee ook de westerse belangen. Saddam verviel in net dezelfde vernietigende grootheidswaan als een van zijn voorgangers, generaal Kassem.

Kassem werd na zijn staatsgreep in 1958 door de regering-Eisenhower nog gezien als een dam tegen het Arabische nationalisme van Nasser. Maar werd spoedig gedumpt toen bleek dat hij zijn grenzen niet kende. Kassem haalde het zich in het hoofd de westerse dominantie over de Arabische wereld te kunnen hekelen, liet duizenden Irakezen terechtstellen, bombardeerde de Koerden, daagde Israël uit met zijn groeiende wapenarsenaal én keek bovenal te begerig naar Koeweit. Niet gespeend van enige tegenspraak wendde de VS de steven dan maar naar de Arabische nationalist Saddam, die men in '58, '63, '68 en tijdens de Iraanse oorlog zou steunen, maar later van zijn troon zou stoten.

Als de geschiedenis zich ook nu weer herhaalt, dan oogt de toekomst somber. En niet enkel omdat bijvoorbeeld op de coup van 1963 een bloedige afrekening volgde waarvan de eerste contouren zich ook nu aftekenen. Belangrijker voor de lange termijn: Irak heeft helemaal geen historische traditie van democratie. En de groepen die de democratie in de praktijk moeten brengen zijn onderling verdeeld. De Amerikaanse chef van de Balkan-missie van de OVSE, Robert Barry, maakte onlangs de vergelijking met ex-Joegoslavië. "Er zijn sterke separatistische bewegingen in beide landen. (...) Politieke partijen bekommeren zich meer om de controle over de hulpbronnen en de staatsbedrijven. Corruptie en een zwak gerechtelijk systeem ontmoedigen buitenlandse investeringen. Het leger en de politie moeten weer van nul opgebouwd worden." Een Joegoslavisch scenario lijkt dan ook waarschijnlijker dan het rooskleuriger Japanse.

Van Saddam Hoesseins pan-Arabische Baath-idealen Eenheid, Vrijheid, en Socialisme is allang niets meer over

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234