Dinsdag 28/01/2020

De Proust van de Lage Landen

Veel bekende filmdandy's heeft ons land niet. Net zo min als schrijvers die gelabeld worden als de 'Proust van de Lage Landen'. Film- en romanauteur Eric de Kuyper is het allebei. Met My Life as an Actor heeft hij een nieuwe film klaar, de aanleiding voor CINEMATEK om een retrospectieve te programmeren.

Een kwarteeuw is het geleden dat de 72-jarige Eric de Kuyper nog eens een film gemaakt heeft. Dat was toen Pink Ulysses, een homo-erotische odyssee met veel verwijzingen naar de klassieke mythologie, de filmgeschiedenis en muziek (van schlagers tot klassieke muziek en opera). Dat hiaat heeft niets met ideeënarmoede of een gebrek aan fondsen te maken maar met de schrijfactiviteiten van De Kuyper, altijd mooi en elegant gekleed in een driedelig maatpak en met zijn onafscheidelijke gleufhoed.

De Kuyper: "Het zijn twintig boeken geweest, denk ik. Ik ben immers geen fulltime-filmmaker. Ik heb ook een aantal jaren als adjunct-directeur van het Nederlands Filmmuseum gewerkt waar ik het erg druk had, onder meer met het restaureren van films. Ik heb een beetje gedoceerd, vooral in het buitenland. En de laatste jaren heb ik een aantal projecten gedaan voor de opera van Rotterdam, rond films die bij muziek van Schumann, Debussy of Berlioz horen."

Geregisseerde verwondering

Tussen de boeken waar De Kuyper naar verwijst, zitten ook de 'Taferelen'-boekjes Aan zee (1988) en De hoed van tante Jeannot (1989), een autobiografische cyclus over zijn jeugdjaren in het Oostende, Brussel en Antwerpen van de jaren 40 en 50. De Kuyper groeide op zonder vader, maar omgeven met de warme liefde van zijn moeder en tantes.

De boeken, literaire miniaturen in telkens een mooie omslag en typografie van Leo de Bruin, vallen op door hun vertederde eenvoud. En de precisie waarmee herinneringen en herinneringen aan herinneringen - waaraan al of niet een fictieve draai gegeven is - beschreven worden. Met een haast extatische aandacht voor het spel, voor het zinnelijke ook. Maar je stuit er eveneens op zinnetjes als "Hij had het profiel van Jean Marais meegekregen" of "Het was een hele gebeurtenis naast deze mooie vrouw te mogen zitten met haar technicolor-kleurig haar, dat hij kende van filmsterren als Maureen O'Hara of Virginia Mayo."

Want de liefde voor de magie van de film of het theater, die "geregisseerde verwondering" - om zijn woorden te gebruiken -, de belangstelling voor het creëren van illusie, gegroeid uit de toneelvoorstellingen die hij als kind samen met zijn broers op zolder ensceneerde: het behoort tot het diepe engagement van deze erudiete cinefiel, filmtheoreticus en schrijver met een sterk visueel proza. Zijn eerste manifest op dat punt was De andere film, een programma over eigenzinnige auteursfilms dat hij tussen 1965 en 1977 op de toenmalige BRT presenteerde.

Rond die periode raakt De Kuyper goed bevriend met Chantal Akerman, de gerenommeerde Belgische cineaste die in oktober uit het leven stapte. Als coscenarist schrijft hij mee aan drie films van haar waaronder de Proust-verfilming La Captive. De Kuyper: "Ze heeft me, door haar manier van schrijven, veel geholpen bij het schrijven. En ik heb haar misschien een beetje beïnvloed in het opbouwen van haar filmcultuur. Haar vriendschap, haar inspiratie, haar soort wereldvisie, dat heeft me erg bepaald, ja. De laatste jaren had ik nog heel weinig contact met haar, ook omdat het moeilijk met haar samenwerken was omwille van haar psychische problemen. Dat respecteer ik en betreur ik, maar daar was heel weinig aan te doen."

Tussen het schrijven door van essayistische studies als Filmische hartstochten en De verbeelding van het mannelijk lichaam, of het opzetten van projecten over de vroege film voor het Brusselse Filmmuseum, gaat De Kuyper later zelf films regisseren. Zijn melodrama's, van Casta Diva en Naughty Boys tot A Strange Love Affair, vallen op door hun bewuste kunstmatigheid, de belangstelling voor het gedrag van mannen en de mannenliefde, de vele beeldcitaten en de aandacht voor de stilistische expressie van de films van voor 1950 en in het bijzonder de stille film, een affiniteit die je terugvindt in My Life as an Actor.

Van die film - "Een fantasiefilm, een soort komische verbeelding en mijn meest expliciete hulde aan de Hollywood-cinema waar ik van hou", dixit De Kuyper - wordt in CINEMATEK ook een performance opgevoerd, Pirates on the Couch. "Ik heb geen subsidies gekregen. Omdat ik geen budget had, heb ik er over een periode van vier jaar met heel veel onderbrekingen aan gewerkt. Om in de sfeer te blijven, hebben we er een soort theaterversie van gemaakt, een work in progress. Noem het een livetrailer. Er zitten filmfragmenten in, pastiches op de stille film. In de vroege films van voor WO I voel je nog dat men het medium aan het uitvinden is. Daarom vind ik die films zo verrassend. Je voelt de passie voor het nieuwe medium. Daarna wordt het allemaal volwassener maar die films, en dat gold toen ook voor het publiek, hebben hetzelfde enthousiasme en de lust van een kind dat de wereld ontdekt."

De retrospectieve Eric de Kuyper loopt van 11/12 tot 28/1 in CINEMATEK, Brussel. De Kuyper geeft ook een master class rond de muzikale begeleiding bij stille films. www.cinematek.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234