Woensdag 23/06/2021

De president die België nooit had

De held van de Belgische revolutie van 1830 was niet kanonnier Charlier-met-het-houten-been. Zijn naam was Louis de Potter. De menigte die de Neder- landers uit Brussel verjoeg, scandeerde 'Vive De Potter'. Drie maanden lang droomde deze geëngageerde journalist van een 'sociale republiek', waarna de Belgische revolutie haar grootste godenkind opat. Karl van den Broeck

Louis de Potter was 44 jaar toen hij in 1830 mee de leiding nam van de Belgische revolutie. Hij was ouder dan zijn medestanders Charles Rogier, Alexandre Gendebien en Sylvain Van de Weyer. Hij was ook de enige Vlaming van het groepje; geboren in Brugge in een gegoede familie.

De vrijzinnige journalist was al jaren razend populair in de zuidelijke provincies van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Aanvankelijk steunde hij koning Willem I in zijn verzet tegen de katholieke adel en burgerij. Toen de koning zich steeds meer ging gedragen als een despoot, veranderde De Potter van kamp. Hij pleitte voor een 'monsterverbond' tussen liberalen en katholieken tegen de Nederlanders.

De reactie van het regime was fel. De Potter werd aangeklaagd wegens opruiing. Zijn latere collega's in het Voorlopig Bewind, Gendebien en Van de Weyer - twee briljante jonge advocaten - zouden hem verdedigen. De Potter gebruikte zijn proces om zijn ideeën te ventileren: persvrijheid, geen scheiding van Noord en Zuid, maar een confederatie naar Zwitsers model. Hij werd veroordeeld tot 18 maanden gevangenis. Omdat hij in de gevangenis pamfletten bleef schrijven, werd hij opnieuw aangeklaagd en uiteindelijk verbannen naar Zwitserland en daarna naar Rijsel.

Wanneer op 25 augustus 1830 de Franse tenor Jean-François Lafeuillade de aria 'Amour sacré de la patrie' uit De stomme van Portici aanheft en er een forse 'Aux armes!' achterna gooit, trekt het publiek de straat op. Het scandeert 'Vive la liberté!', 'A bas le roi!' en... 'Vive De Potter!'. Niet alleen het chique operavolk laat van zich horen, ook het gewone volk verschijnt in de straten. De revolutie wordt een volksopstand die de burgerij van het land de stuipen op het lijf jaagt. Er wordt snel een Burgerwacht opgericht om het zootje ongeregeld te controleren.

Gendebien, Van de Weyer en de uit Luik afkomstige Charles Rogier houden De Potter liever weg uit Brussel. Zij willen van België een constitutionele monarchie maken. De Potter droomt van algemeen stemrecht én van een republiek. Wanneer de Nederlanders Brussel binnentrekken en er zwaar slag geleverd wordt in het Warandepark, keert De Potter toch terug naar de hoofdstad. Op zijn tocht naar Brussel wordt hij in elk dorp als een held ingehaald. Henri Pirenne, die het standaardwerk Histoire de Belgique schreef, heeft meestal weinig positiefs te vertellen over De Potter, maar toch schrijft hij dat zijn intrede in Brussel een mensenzee op de been bracht die Brussel niet meer gezien had sinds de intrede van Willem De Zwijger in 1577. 'Vive De Potter!' wordt dé strijdkreet van de revolutie. De grote mogendheden, Duitsland, Engeland en Frankrijk, beschouwen De Potter als de onbetwiste leider van de revolutie en houden hem vol argwaan in de gaten.

Voorlopig Bewind

Zijn koets wordt door het volk naar de Grote Markt getrokken, waar hij een toespraak houdt. "Mijn beste medeburgers. Hier ben ik dan te midden van u allen." Gendebien knarsetandt. Hij weet dat hij De Potter nodig heeft om het volk pal achter de revolutionaire zaak te krijgen, maar hij is bang dat hij de absolute macht zal grijpen. "We wisten dat De Potter niet meer waarde had dan een vlag. Maar een vlag in de handen van een vaste hand kan grote diensten bewijzen aan onze zaak", schrijft hij later.

De Potter wordt de primus inter pares van het Voorlopig Bewind. Op 4 oktober worden 'de Belgische provincies' onafhankelijk verklaard. Er wordt een Nationaal Congres geïnstalleerd en een Grondwet geschreven. De Potter mag het congres toespreken op 10 november. Hij belooft persvrijheid, het afschaffen van lijfstraffen, vrije verkiezingen, het afschaffen van de loterij, vrijheid van onderwijs en vereniging en... het opheffen van de censuur in het theater.

Daarna is zijn rol zo goed als uitgespeeld. Het Voorlopig Bewind kiest voor een unitair België, stemrecht voor de rijksten en een koning, niet algemeen stemrecht, een republiek en een president. Precies die laatste eis doet De Potter de das om omdat zijn tegenstrevers hem ervan verdenken zelf die titel te ambiëren. Wanneer De Potter een groep arbeiders moet toespreken, neemt Gendebien hem even apart: "Als u de republiek uitroept, gooi ik u van het balkon."

Ook het radicale voorstel van

De Potter om progressieve belastingen in te voeren doen de conservatieven, vooral de oerkatholieke baron Felix de Merode, huiveren.

Twee dagen na de openingszitting van het Nationaal Congres trekt De Potter zich terug uit het politieke leven. Zijn droom ligt aan diggelen. Toch zal hij actief zijn revolutionaire ideeën blijven ventileren in talloze publicaties. Het prille België, dat er door zijn toedoen gekomen is, zal zich tegen hem keren en in 1831 moet hij vluchten naar Parijs. Daar wordt hij alleen nog maar radicaler. Hij ontmoet de nu totaal vergeten Belgische proto-socialist baron Alexandre Hippolyte de Colins (1783-1859). Die pleitte toen al - voor Marx - voor de afschaffing van erfenissen, de oprichting van arbeiderscoöperatieven, lage intresten, een wettelijk pensioen en collectief landbezit.

'Revolutie is mislukking'

In 1838 keert De Potter naar Brussel terug. In een opmerkelijk artikel noemt hij de Belgische revolutie een mislukking. Hij zegt dat het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van Willem I moderner en democratischer was dan het Koninkrijk België. In één adem pleit hij voor een federatie tussen België en Nederland met het Huis van Oranje aan het hoofd. Die staat moet dan wel een 'sociale monarchie' worden...

In 1859 keert de president die België nooit gehad heeft terug naar Brugge om er te sterven. Hij kiest voor een burgerlijke begrafenis, trouw aan zijn idealen. Als jongeman was hij al gehuwd met een onwettig geboren burgermeisje. In de Hollandse tijd had hij geweigerd om de adellijke titel van zijn familie te lichten.

Louis de Potter heeft in de vaderlandse geschiedenisboekjes een erg bescheiden rol gekregen. In de officiële versie van de Belgische Omwenteling is er duidelijk geen plaats voor een radicaal democratische, socialistische, geëngageerde journalist die het zich altijd zou blijven beklagen dat hij in die maanden dat hij deel uitmaakte van het Voorlopig Bewind de doodstraf niet heeft afgeschaft.

Morgen in deel 2: Ulrich Kümmer, de ingenieur die niet kon rekenen.

STRAATNAAM

Miskend tot in zijn graf

Alexandre Gendebien en Charles Rogier hebben allebei een standbeeld in Brussel. Sylvain Van de Weyer is vereeuwigd op de Kapucijnenvoer in Leuven. Van Louis de Potter blijft alleen een straatnaam in Schaarbeek en Brugge over en een borstbeeldje in de gangen van het Paleis der Natie. Zijn graf stond aanvankelijk in Laken, maar hij werd later herbegraven in Sint-Joost-ten-Node. 'Wellicht lag hij te dicht bij de kerk waar de eerbiedwaardige heren slapen van de dynastie die hij vergeefs heeft willen hervormen', schrijft een van zijn nazaten Nicolas de Potter in een van de weinige boeken die de voorbije 50 jaar over De Potter zijn verschenen. Ironie van de geschiedenis: op het graf van De Potter staat een kruisbeeld. Wellicht kon zijn familie niet leven met de schande dat hij niet kerkelijk begraven wilde worden.

Het Masereelfonds reikt nog af en toe een prijs uit die naar De Potter genoemd is. Daarmee wil de progressieve cultuurvereniging met communistische roots mensen bekronen die het republikeinse gedachtegoed huldigen. Onder meer De Stoeten Ostendenoare, Johan Anthierens en Rik Van Cauwelaert werden ooit bekroond.

Ook in Vlaamsgezinde kringen wordt De Potter geëerd. Vooral het feit dat hij als enige Vlaming in het Voorlopig Bewind door de Franstaligen werd gedwarsboomd, maakt van hem ook een echte 'Vlaamse' held. De Potter sprak Frans en een mondje Brugs.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234