Maandag 28/09/2020

De politieke poppenkast

Vraagt de Russische president Boris Jeltsin: "Wat moet ik zeggen als Clinton kritiek heeft op die vluchtelingen uit Tsjetsjenië?' Antwoordt zijn adviseur: 'Wij hebben toch helemaal geen vluchtelingen? Alleen 'displaced persons', mensen die zich verplaatsen. Het zijn er bovendien niet meer dan achtendertig. Maar ja, ze verplaatsen zich zo snel dat het er wel tweehonderdduizend lijken."

Zo'n spottende scène durft alleen het politiek-satirische programma Koekly op de Russische televisie te vertonen, met in de rollen van Jeltsin en zijn adviseur twee levensgrote latexpoppen. Want Koekly ('Poppen') is de Russische variant van het Britse Spitting Image of Les Guignols de L'Info in Frankrijk. En in de vijf jaar dat het programma bestaat, is het nog nooit van de buis gehaald, al heeft het er wel eens om gespannen.

De Koekly-studio in het enorme complex van Mosfilm is een puinhoop. Kriskras door elkaar staande decorstukken, rondslingerende attributen, nepsneeuw. In een hoek zijn de kleedsters bezig met de poppen: die van Jeltsin heeft een aardbeienneus, die van zijn invloedrijke dochter Tatjana fel gestifte lippen en een bontmuts, premier Poetin ligt nog in zijn doos. Nee, er is geen pop van de Tsjetsjeense krijgsheer Basajev, vertelt een kleedster, zoveel erkenning verdient hij niet.

Ondertussen hangen de spelers in hun groen-gele Koekly-overalls rond bij het kanon en het legertentje, het decor van de episode die deze week wordt opgenomen. Poppenspeelster Lilia, dik ingepakt tegen de kou in de onverwarmde studio, laat zien hoe er voor elke pop drie spelers nodig zijn: een voor het gezicht, dat alle uitdrukkingen kan aannemen; een voor de ogen, die je met een hendeltje kunt laten draaien of knipperen; en een voor de handen. Jeltsin is zo'n lastig personage dat maar weinig spelers zijn bewegingen goed kunnen vertolken. De stemmen van de tientallen karakters worden door slechts vier acteurs ingesproken.

Dit zijn de mensen die het moeten opnemen tegen de zorgvuldig georkestreerde oorlogspropaganda van premier Poetin en het Kremlin. Koekly vertegenwoordigt niemand. Het bedrijft satire, en daarom is het vooralsnog vrij. Dat is tenminste de verklaring van scenarioschrijver Ivan Kiasasjvili. 'De satire verschaft me de legitimiteit om kritisch te zijn,' zegt hij.

Ivan Kiasasjvili, een rijzige man van 54, vertelt lachend dat Jeltsins dochter naar verluidt woedend was om de vorige uitzending. De episode heette 'De herfst van de patriarch' naar het boek van Gabriel García Márquez, en net als in dat boek doet de president of hij dood is, om de loyaliteit van zijn onderdanen te testen. Met name de reactie van premier Poetin was cruciaal: blijft hij Jeltsins entourage trouw of niet? De echte Tatjana was kennelijk niet blij met haar rol als samenzweerster. En dat terwijl de meeste politici juist vereerd zijn als Koekly de moeite neemt een dure pop van ze te laten maken, het is een teken dat ze echt meetellen.

Nu de Tsjetsjeense oorlog bij de Russen populair is en in alle media instemming vindt, is schrijver Kiasasjvili er juist tegen. "Als ik overal dezelfde mening hoor, word ik wantrouwig, dan denk ik automatisch het tegenovergestelde", zegt hij. Die tegendraadsheid van de scenarioschrijver is geen toeval. Hij is geboren in Norilsk, de stad boven de poolcirkel die eigenlijk niet geschikt is voor menselijke bewoning. Zijn vader belandde onder Stalin in een strafkamp bij de stad en toen hij vrijkwam, moest hij de rest van zijn leven in Norilsk uitzitten. "Ik ben opgegroeid zonder enig respect voor de macht", zegt Kiasasjvili. "En voor mij is macht onlosmakelijk verbonden met massale propaganda."

Zo sterk als de mediacontrole in Rusland nu is, heeft hij het sinds de sovjettijd niet meer gezien. Tijdens de vorige oorlog vond hij, trouw aan zijn ingebouwde neiging tot verzet, dat ze die dievenbende in Tsjetsjenië best mochten aanpakken. Nu lijkt het hem net iets te toevallig dat premier Poetin door de oorlog steeds populairder wordt. Verpakt in een persiflage op Shakespeares King Lear of een andere klassieker kan hij die ideeën kwijt in Koekly.

Over Tsjetsjenië heeft hij nog nooit moeten inbinden. Toch is zijn vrijheid niet onbeperkt. Vorige week viel hij in zijn script een politiek commentator aan, die plotseling een totaal andere mening verkondigde na zijn overstap naar een nieuwe broodheer. Dat weigerde de Koekly-producent uit te zenden. Blijkbaar was de scenarioschrijver daarmee alsnog op een onzichtbare grens gestuit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234