Zaterdag 26/09/2020

'De politiek is in handen van mannen zonder kwaliteiten'

Hitler, Saddam en Bin Laden zouden er gehad hebben, net zoals Stalin, Castro en Franco er ook één of meerdere zouden gebruikt hebben: een dubbelganger. In de uitstekende Italiaanse satire Viva la libertà doet de entourage van een depressieve politicus noodgedwongen beroep op zijn tweelingbroer. De gevolgen zijn niet te overzien.

Viva la libertà

SATIRE
Regie: Roberto Andò
Met: Toni Servillo, Valerio Mastandrea, Valeria Bruni Tedeschi
Duur: 94 minuten

Feit of fictie? Aangezien het gebruik van een dubbelganger in een politieke context de grootst mogelijke geheimhouding impliceert, zullen historici er altijd wel een vette kluif aan hebben: waar begint het gerucht en waar eindigt de realiteit? Opmerkelijk is wel dat de in de inleiding aangehaalde voorbeelden doorgaans dictators of despoten betreffen.

De redenen voor het gebruik van wat in het Engels een political decoy wordt genoemd, letterlijk: lokaas, afleiding of nepdoel, zijn velerlei. Meestal spelen er veiligheidsoverwegingen mee. Vaak is het een kwestie van pragmatisme: zelfs een totalitaire tiran kan niet altijd en overal tegelijk zijn. Soms moet het voor de buitenwereld even verborgen blijven dat de Grote Leider ziek of tijdelijk onbekwaam is.

In de slimme satire Viva la libertà, waarvoor de Italiaanse regisseur Roberto Andò zijn eigen succesroman Il trono vuoto (De lege troon) adapteerde, draait het voor de verandering eens niet om een dictator. Integendeel. Enrico Oliveri (rol van Toni Servillo, ook bekend van Il divo en La grande bellezza) staat aan het hoofd van de grootste oppositiepartij, maar zijn positie wankelt. De peilingen wijzen nog maar eens in de richting van een nieuwe verkiezingsnederlaag.

Het wordt hem allemaal teveel en dus verdwijnt Enrico, zonder boe of bah: paniek bij zijn onmiddellijke entourage. De partij mag dit in geen geval te weten komen, laat staan de media en de politieke tegenstanders. En dus wordt een wanhoopspoging ondernomen om Enrico (tijdelijk) te vervangen door zijn tweelingbroer Giovanni (uiteraard ook vertolkt door Toni Servillo), een filosofieprofessor, maar met een verleden in de psychiatrie. Met andere woorden: een ongeleid projectiel.

Natuurlijk gedraagt Giovanni zich niet alleen zoals de intimi en de buitenwereld van Enrico gewoon waren, ook zijn discours klinkt plots helemaal anders. Maar misschien is dit wel de hoognodige verandering waar de partij en bij uitbreiding het land reeds zo lang op wachten?

Het fenomeen van de politieke dubbelganger heeft reeds vaker filmmakers geïnspireerd (zie kader). "Het bekendste voorbeeld is natuurlijk The Great Dictator", zegt regisseur Roberto Andò spontaan. "Een onvergelijkbare klassieker, waarin Chaplin het moeilijkste heeft aangedurfd, namelijk het slachtoffer hetzelfde gelaat geven als de beul."

Wanneer en waarom hebt u beslist om uw eigen roman Il trono vuoto te verfilmen?

Roberto Andò: "Het boek is geschreven toen de horizon in mijn land nog eerder depressief oogde. Het Berlusconi-tijdperk liep wel ten einde, maar tegelijk veranderde er niets. De schandalen bleven en de oppositie was machteloos. Italië leek wel een land op drift, ook op cultureel vlak. Ik vond de tijd rijp om een roman te schrijven met een politicus als hoofdpersonage.

"Ooit was dat een kleine traditie in de Italiaanse literatuur, maar inmiddels was dat al geleden van Leonardo Sciascia en Pier Paolo Pasolini.

"Ik wou een soort antropologische benadering van het veranderde beeld van de politicus. Vroeger was politiek meer verborgen, geheim, bijna mythisch. Maar tegenwoordig is de politicus meer blootgesteld, ook in zijn angst en kwetsbaarheid. Men kent en ziet alles. Zelfs die dubbele beweging van het verlangen naar macht en tegelijk het instinct om te vluchten. De schrik voor de verantwoordelijkheid.

"Het idee van een politicus die door zijn tweelingbroer vervangen wordt, is snel gekomen. Pas toen de roman klaar was, heb ik mij gerealiseerd dat dit ook een verhaal voor een film kon zijn. Al heb ik, toen het boek een succes bleek te zijn, wel even getwijfeld of ik het risico wel zou nemen (glimlacht). Maar omdat dit ook een verhaal is over identiteit, via het bijna identieke gelaat van die twee broers, begreep ik dat film het meest fantastische middel was om dat landschap, dat een gelaat tenslotte is, te bezoeken.

"Uiteindelijk was het Toni Servillo, met wie ik bevriend ben en met wie ik reeds lang wilde samenwerken, die mij helemaal overtuigd heeft."

Zo'n dubbelrol is natuurlijk ook een godsgeschenk voor een acteur.

"Het is als honing (lacht). Giovanni gedraagt zich als een acteur. Hij weet dat hij een rol moet spelen om zijn broer Enrico te vervangen. Hij zet bijvoorbeeld een bril op. Voor Toni Servillo was het dus spelen in het kwadraat. Zich meten met zijn eigen vertolking."

Als Enrico verdwijnt, gaat hij in Frankrijk een vroegere vriendin, Danielle (rol van Valeria Bruni Tedeschi) opzoeken, die in de filmsector werkt. Waarom hebt u precies dat milieu gekozen?

"Niet alleen omdat ik die wereld ken, maar ook omdat volgens mij de cinema, niet alleen in Italië, een instrument van politieke verandering is geweest. Dat idee is nu een beetje verloren gegaan.

"De vrouw die Enrico opnieuw gaat opzoeken is ooit z'n grote liefde geweest, op het moment dat hij zelf nog films wou maken. Die vrouw is scriptgirl. Een heel bijzonder beroep. Dat is iemand die zich bezig houdt met de continuïteit. En laat dát nu net zijn probleem zijn. Zijn leven is versplinterd en hij kan de stukken niet bij elkaar brengen.

"De cinema is dus zo'n beetje de filter waardoor ik de wedergeboorte van die man zie gebeuren. Hij begint een beetje opnieuw te leven. Daarnaast speelt ook nog het idee dat de cinema een middel kan zijn om de werkelijkheid te proberen begrijpen."

De cinema is ook een wereld van droom en illusie, van doen alsof. Net zoals...

"... de politiek, absoluut. Maar bij de politiek verwacht men niet gemanipuleerd te worden door een vertolking, door een performance. Dat is wat de politiek momenteel geworden is. Het is een spel, in handen van mannen zonder kwaliteiten, die doorheen de illusie van de televisie bepaalde zaken aankondigen die nooit zullen gebeuren. Die beloftes doen die ze niet kunnen waarmaken.

"Vroeger hadden politici nog contact met de bevolking, hadden ze nog de kans om naar de mensen te luisteren. Dat is nu totaal veranderd. Op het moment dat de politiek zich afspeelt op televisie is het afgelopen, en wordt de politiek veroordeeld tot een illusie. Daarbij komt nog eens het feit dat de macht niet echt meer in handen is van de politici. De macht ligt nu bij de markt en bij de banken. En dus is er ook dat gevoel van machteloosheid."

Doorheen de film beginnen de personages van beide broers steeds meer op elkaar te lijken. Op het einde is het zelfs onduidelijk of Enrico teruggekeerd is naar de politiek. Of is het Giovanni die hem blijft vervangen?

"Dat is een belangrijke vraag, die ik niet zal beantwoorden (glimlacht). Wat mij interesseert, is dat de kijker zich op dat moment in dezelfde situatie bevindt als die politieke medewerker die het zelf ook niet meer weet. Hij kijkt naar de schoenen, probeert bepaalde gebaartjes te herkennen enzovoort.

"Dat is ook de manier waarop wij tegen de politiek aankijken. Als er zich iets nieuws aanbiedt, proberen we te ontdekken of er écht sprake is van een nieuw fenomeen. Of dat het nog maar eens om een fictief fenomeen gaat. Enerzijds denk ik dat de politiek op een tragische wijze veroordeeld is tot de fictie, maar anderzijds heb ik mezelf bij deze film een zekere hoop opgelegd, een bepaald optimisme. Maar het was niet makkelijk. Of we op het einde al dan niet de echte politicus zien, maakt niet zoveel uit. Er is wel degelijk iets veranderd."

Welke betekenis moeten we geven aan de titel Viva la libertà?

"In de roman was dat de titel van de film waaraan scriptgirl Danielle meewerkt. Ik heb die titel nu voor mijn eigen film gekozen omdat ik hou van titels die geen direct of precies verband hebben met het verhaal. Maar ook omwille van bepaalde filmische referenties. Er is bijvoorbeeld Le fantôme de la liberté, de film van Luis Bunuel. En er is ook de documentaire La rabbia (De woede) van Pasolini, waarin hijzelf twee keer 'Viva la libertà' zegt. Een titel als Viva la libertà is ten slotte ook een beetje een oproep en daar hou ik wel van."

Als Enrico verdwenen is, vraagt zijn medewerker aan zijn vrouw of hij misschien ondergedoken is bij een vriend. En zij antwoordt...

"... dat een politicus geen vrienden heeft. Dat is ook zo. Wat deze film ook wil vertellen, is dat de politiek het territorium is waar het leven aan zichzelf ontsnapt. De politicus als iemand die aan het echte leven moet verzaken. Het is eigenlijk zeer ambigu. In de huidige roddelcultuur kan en wil men alles weten over het privéleven van politici, maar tegelijk is er sprake van een soort taboe: een politicus kan of mag geen leven hebben buiten de politiek. En dus ook geen vrienden.

"Natuurlijk is het in een machtspositie erg moeilijk om echte vrienden te houden. Maar het zijn net vrienden die een politicus kunnen herinneren aan het echte leven. Hetzelfde geldt trouwens ook voor kunstenaars. Ook zij mogen de band met het leven niet uit het oog verliezen."

Er zit een stukje verbluffend archiefmateriaal in de film, waarin Federico Fellini op straat geïnterviewd wordt en zich zichtbaar erg kwaad maakt. Ik heb hem nooit zo gezien.

"Ja, dat is een formidabel fragment. Men heeft altijd het idee gehad dat Fellini afstandelijk en een beetje cynisch was, iemand die in z'n eigen wereld leefde en niet geëngageerd was zoals vele andere Italiaanse cineasten. Hier ontdekt men dat Fellini perfect begreep wat er toen aan het gebeuren was, in de relatie tussen de politiek en de cinema. Het ging toen over het onderbreken van films door reclameboodschappen op televisie. De reclame als instrument om de werkelijkheid te transformeren.

"Het is een soort profetie die Fellini daar uitspreekt. Hij was de enige cineast die niet wilde dat zijn films op televisie onderbroken zouden worden; alle anderen hebben zich akkoord verklaard. Een geniale uitspraak van hem was ook dat hij alleen maar zou toegeven indien de paus zich akkoord zou verklaren om ook de mis door reclame te laten onderbreken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234