Dinsdag 20/04/2021

Review

De politicus die te veel nadacht

null Beeld Michal Cizek/Belga
Beeld Michal Cizek/Belga

Succesvol schrijver. Dissidente luis in de pels van het communisme. Boegbeeld van de Fluwelen Revolutie. President van postcommunistisch Tsjecho-Slowakije en later van Tsjechië. Maar bovenal was Václav Havel (1936-2011) een denker die zijn hele leven op zoek was naar het goede.

In Václav Havel: een leven, Michael Zantovsky's biografie van Havel, komt die moraalfilosofische zoektocht mooi naar voren. Het is de verbindende schakel tussen alle facetten van Havels turbulente leven en persoonlijkheid.

Zantovsky is een begenadigd schrijver en vertaler, en zijn biografie van Havel leest dan ook bijzonder aangenaam. Biografieën schrijven is een specifieke kunst en Zantovsky beheerst die geheel. Bovendien was Zantovsky een politiek medewerker en intieme vriend van Havel, waardoor hij de man als publiek figuur en als persoon goed kan portretteren. Als biograaf behoudt hij een kritische afstand, maar hij toont ook openlijke bewondering voor zijn vriend. Hij noemt Havel een 'groots denker', die een belangrijker naam in de geschiedenis van de filosofie was geweest als hij enkel op het schrijven had kunnen focussen.

Drie thema's staan volgens Zantovsky centraal in Havels filosofie: de macht van de machtelozen, het belang van een waarachtig leven en de morele verantwoordelijkheid van ieder individu. Daaraan zou een vierde thema toegevoegd kunnen worden: morele onverschilligheid. Voor Havel is niet de kwade wil maar morele onverschilligheid de grootste bedreiging voor de mens. Niet het feit dat we de overkoepelende zin van het leven kwijt zijn, schreef hij ooit, is de tragedie van de moderne bestaansconditie. Wel dat het ons steeds minder kan schelen dat we die zin kwijt zijn.

Bourgeois

Havel groeide op in een bijzonder welgesteld gezin. Zijn ouders hamerden op het belang van cultuur en gaven hun zoon de humanistische levensbeschouwing met de paplepel mee. Als jongeling had hij al contact met vooraanstaande figuren uit de Praagse intelligentsia, zoals de latere Nobelprijswinnaar voor literatuur Josef Seifert.

De oorlogsjaren bracht Havel met zijn familie door op een afgelegen landgoed. Het oorlogsgewoel ging haast onopgemerkt aan hem voorbij. Maar toen na de oorlog de communisten de macht grepen, kwam een einde aan de schijnbare zorgeloosheid. Zijn rijke familie werd door de communisten geviseerd. Op school werd Havel wegens zijn bourgeois-afkomst vaak tegengewerkt.

Als tiener maakte Havel zich de denkbeelden eigen die centraal stonden in zijn latere schrijven. De jonge Havel was een overtuigd Europeaan, een humanist die via sociale regulering een optimaal evenwicht tussen rijk en arm wilde bereiken. Hij was zo gefascineerd door de realisatie van morele waarden dat hij zich als tiener inbeeldde dat er een 'Goedfabriek' uitgevonden moest worden: een fabriek die geen goederen maar goedheid produceert. Hij huldigde het motto dat 'zelfs een woord een daad is'. En met woorden wilde hij voortaan de wereld verbeteren.

Na zijn legerdienst ging Havel eind jaren vijftig aan de slag bij verschillende Praagse theaters, eerst als technicus en later als toneelauteur. In 1963 werd zijn eerste stuk opgevoerd. Het tuinfeest paste in de existentialistische en absurdistische traditie van Camus en Beckett en werd een internationaal succes. Zo ook Het memorandum uit 1968. Impliciet bevatten de stukken maatschappijkritiek. Toen de Praagse Lente werd neergeslagen en de duimschroeven van de communistische censuur werden aangedraaid, werden de stukken van Havel verboden.

null Beeld rv
Beeld rv

Havel moest in een brouwerij werken, maar bleef toneelstukken schrijven. Ze werden clandestien uitgegeven en aan beide kanten van het IJzeren Gordijn veel gelezen. Havel groeide zo uit tot een van de belangrijkste dissidenten. Samen met enkele andere schrijvers lanceerde hij Charta 77, een burgerbeweging genoemd naar een charter dat ingrijpende maatschappelijke en politieke hervormingen eiste. Eind jaren zeventig schreef Havel ook zijn bekendste essay. De macht van de machtelozen was een aanklacht tegen, en een scherpe analyse van, het totalitarisme.

In dat essay argumenteerde Havel dat niemand zich kan verbergen achter historische omstandigheden om zich van zijn eigen verantwoordelijkheid te ontdoen. Ook niet in een totalitair systeem. Zelfs de schijnbaar machteloze, onderdrukte mens heeft de verantwoordelijkheid om een waardig en waarachtig leven na te streven.

Net als andere denkers - zoals de Franse filosoof en schrijver Gabriel Marcel - benadrukte Havel het belang van een waarachtig leven en meende hij dat het totalitarisme bovenal een systeem van leugens is. Die leugens overwinnen, is ook het totalitarisme overwinnen. Het pad naar vrijheid en waardigheid loopt via de waarheid.

Havel betaalde een hoge prijs voor zijn denken. Hij bracht verschillende jaren in de gevangenis door. Toen hij in 1983 vrijgelaten werd, werd hij voortdurend geschaduwd en getreiterd. Hij liet zich echter niet verleiden tot ressentiment of haat. Integendeel: hij bracht de geheimagenten die hem in het oog moesten houden zelfs koffie.

President

Toen het communisme instortte, was Havels morele autoriteit zo groot dat hij de enige geschikte kandidaat leek om Tsjecho-Slowakije door de transitie te leiden. Hij nam die rol op zich - ook al voelde hij zich niet bijzonder tot de politiek geroepen. Hij was te veel een denker en twijfelaar om een goede (machts)politicus te zijn.

Zijn morele idealen moesten het vaak afleggen tegen de realpolitik van zijn tegenstanders. Na zijn tweede ambtstermijn als Tsjechische president hield hij de politiek in 2003 voor bekeken. Zijn grootste politieke rivaal - Václav Klaus - werd president en Havel keerde terug naar het schrijverschap.

Toen Havel in december 2011 stierf, ervoeren velen dat als het einde van een tijdperk dat al lang ten einde was. Zantovsky stelt zich de vraag wat nu de concrete nalatenschap van Havel is. In de collectieve herinnering overschaduwt de politicus de denker en schrijver. En in het huidige politieke landschap weerklinkt nog maar vaag de echo van Havels morele idealen en manier van politiek voeren. Voor morele idealisten is in de politiek nog weinig ruimte. Misschien te weinig.

Michael Zantovsky's, Václav Havel: een leven, De Bezige Bij Antwerpen, 608 p., 39,99 euro. Vertaling: Fred Hendriks.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234