Zaterdag 06/06/2020

De poëzie van de kosmos

Het is weleens anders geweest, maar kitsch is dezer dagen niet langer taboe. De muziek van het Franse duo Air ontleent er zelfs een zekere charme aan. Op Moon Safari worden flarden electropop, variété en easy listening op een ingenieuze manier verweven met orkestrale filmsoundtracks. En het resultaat is kalmerend en zinnenprikkelend tegelijk. Vanuit Versailles geven de multi-instrumentalisten Jean-Benoît Dunckel en Nicolas Godin lucht aan hun positivisme met klanken die geknipt lijken om uitgebreid bij te dagdromen. 'Escapisme ligt aan de oorsprong van alle kunst.'

Dirk Steenhaut

De een is een voormalige wiskundeleraar, de ander een geflipte architect, maar naar songtitels als 'New Star in the Sky' en 'Kelly, Watch the Stars' te oordelen, hebben ze ook een meer dan gewone belangstelling voor astronomie en science-fiction. Niet alleen staan de heren van Air op het hoesje van de single 'Sexy Boy' in ruimtepakken afgebeeld, ze hebben bovendien hun pasverschenen eerste langspeler Moon Safari gedoopt.

"Wel, als aspirant-ruimtereizigers verplaatsen we ons liever in de toekomst dan in het verleden," lacht Jean-Benoît Dunckel. "De dag dat men erin slaagt mensen naar andere planeten te laten reizen, willen wij er het liefst als eersten bij zijn. Bovendien voelen we ons sterk aangetrokken tot de poëzie van de kosmos: er zijn immers geen grenzen of beperkingen in de ruimte. Anderzijds hebben we er geen idee van hoe het heelal aanvoelt, of er ja dan neen buitenaardse wezens bestaan. Het is allemaal behoorlijk mysterieus. En precies dat mysterie voedt onze verbeelding."

Wakkere recensenten hebben voor de muziek van Air al de term retro-futurisme bedacht. Dat is niet eens zo gek, want de toekomstvisioenen van het duo zijn vooral door het verleden ingegeven: door schrijvers als Jules Verne en H.G. Wells, een striptekenaar als Hergé, science-fiction-films uit de jaren vijftig. "Precies daarom hebben we als logo een Volkswagen-shuttle gekozen - een mengeling van oud en nieuw, van traditie en innovatie. Het is waar dat we een bijzondere voorliefde koesteren voor oude elektronische instrumenten, maar ik ben er heilig van overtuigd dat de analoge Moog-synthesizer over honderd jaar nog steeds in gebruik zal zijn. Een Stradivarius klinkt toch ook stukken beter dan een gloednieuwe viool? Trouwens, wie de muziek van de toekomst wil maken, moet zich wel behelpen met wat binnen zijn handbereik ligt. De instrumenten van de toekomst zijn nu eenmaal nog niet uitgevonden, ha ha."

'Modulor Mix', de allereerste single van Air, dateert van begin 1996 en was een hommage aan de omstreden Zwitserse architect Le Corbusier, die in de jaren veertig en vijftig grote wooneenheden bouwde, waarvan de verhoudingen waren toegesneden op de door hem bedachte Modulor Man. Het individu, gereduceerd tot zijn gemiddelde afmetingen en levenspatronen, vormde dus de maatstaf van 's mans stedenbouwkundige concept. Het enige wat Le Corbusier over het hoofd had gezien was muziek, een lacune die Nicolas Godin maar al te graag aanvulde. "Op dat ogenblik was ik er nog niet uit of ik nu definitief voor muziek of architectuur zou gaan kiezen," legt hij uit. "Maar uiteindelijk heb ik mijn studie nooit afgemaakt."

Later volgden 'Casanova 70'; 'Les professionels' en 'Le soleil est près de moi', tussen pop en muzak zwalkende singles die inmiddels zijn verzameld op het EP'tje Premiers Symptomes.

In tegenstelling tot de meesten van hun generatiegenoten verkiezen de heren van Air live-instrumenten boven samples en streven ze een perfect evenwicht na tussen elektronisch en akoestisch. Hun aanpak houden ze bewust ambachtelijk en lo-fi: Moon Safari werd op slechts acht sporen opgenomen en er werd niet meer dan één microfoon gebruikt. "Op onze volgende langspeler zullen we ons wellicht wat meer verdiepen in de mogelijkheden van de hedendaagse technologie," vertelt Godin. "Aangezien we nogal voorzichtig van aard zijn, hebben we op onze eerste cd vooral instrumenten gebruikt waar we vertrouwd mee waren. Oude keyboards, zoals de Moog of de Rhodes, hebben voor ons geen geheimen meer: we weten precies hoe we er mee om moeten gaan. Toch gaan we het nieuwe niet uit de weg: de jongste van Björk vind ik bijvoorbeeld fantastisch en op de violen na zijn alle geluiden op die plaat volkomen origineel. Wat ze echter ook bewijst, is dat de persoonlijkheid van een artiest ondanks alles belangrijker blijft dan de instrumenten waarvan hij zich bedient."

Op nummers als 'Cosmic Bird', te horen op de compilatie SourceLab 3, en 'Remember' heeft Air zijn krachten gebundeld met een zekere Jean-Jacques Perrey. Het blijkt om een inmiddels al zeventigjarige Fransman te gaan die het grootste deel van zijn leven in de VS heeft doorgebracht en door kenners wordt beschouwd als een pionier van de elektronische muziek. "Hij was een van de eersten die in de studio met loops en samplers experimenteerde. Maar hij werkte ook mee aan soundtracks van Disney-films en schrijft nog altijd kenwijsjes voor televisie en reclame."

Jean-Benoît Dunckel legt er de nadruk op dat Airs houding tegenover synthesizers niet zoveel afwijkt van die van sommige techno-muzikanten, al voelt hij zelf maar weinig affiniteit met de hedendaagse clubscene. "Techno dient om op te dansen; onze muziek dient om bij te dromen - dat zijn twee verschillende dingen. Maar omdat onze allereerste tracks toevallig het licht zagen op SourceLab-compilaties, werden we door pers en publiek een tijdlang verkeerdelijk voor DJ's versleten."

Toch zijn er nog meer parallellen met de techno- en house-scene. Zo waren Dunckel en Godin in de voorbije maanden bedrijvig als re-mixers voor Neneh Cherry, Depeche Mode en Crustation, terwijl hun eigen 'Sexy Boy' van een facelift werd voorzien door DJ's als Etienne de Crécy (met wie ze ooit nog in het gitaarbandje Orange zaten) en Boom Bass.

"Hmm, we dansen graag," verduidelijkt Nicolas Godin. "En tegelijk vind ik het fascinerend hoe je een compositie aan de mengtafel radicaal van vorm en structuur kunt doen veranderen. Zelf ben ik er nog altijd niet uit welke versie van 'Sexy Boy' ik nu de beste vind. Maar re-mixen zijn bijzonder interessant. Als tijdens de jaren zestig of zeventig twee muzikanten met verschillende achtergronden samen gingen spelen, hielden ze een jam-session en ontstond er een fusie. Vandaag de dag is er meer verscheidenheid; bestaan de dingen meer naast elkaar."

Dankzij namen als Daft Punk, Motorbass, Laurent Garnier, DJ Cam, Saint Germain, Snooze en talloze anderen wist het Parijse techno-milieu de jongste jaren een internationale reputatie op te bouwen. Hebben de heren van Air een verklaring voor dit succes?

Dunckel: "Ach, ik geloof niet dat je er één specifieke reden voor aan kunt voeren. Naar mijn gevoel is het gewoon een samenloop van omstandigheden. Misschien zijn alle ogen momenteel op Parijs gericht, omdat er elders zo weinig boeiends gebeurt?"

Godin: "De Fransen hebben altijd van Angelsaksische muziek gehouden, gewoon omdat die beter was dan wat er in, pakweg, Duitsland of Spanje werd gemaakt. Maar het ziet er nu naar uit dat we bezig zijn onze achterstand in te halen. En aangezien teksten in dansmuziek slechts een minimale rol spelen, vormt de taal voor Franse muzikanten alvast geen obstakel meer."

Nicolas Godin en Jean-Benoît Dunckel zijn romantici die veel meer belang hechten aan melodie dan aan ritme. Air beschouwt zich dan ook in de allereerste plaats als een popduo.

"Onze muziek laat zich slechts moeizaam definiëren," zegt Dunckel. "Ze drijft op gevoel, bevat een uitgesproken poëtische component, maar we zijn er ons van bewust dat die dingen de verkoopbaarheid van onze platen niet bevorderen. De tempo's liggen laag, de melodieën zijn liefelijk en ingehouden en zowel op het gebied van harmonieën als arrangementen gaan we vrij minimalistisch te werk. Enerzijds kiezen we dus bewust voor de eenvoud, omdat we vinden dat niets de over te brengen emotie in de weg mag staan; anderzijds is onze muziek een complex weefsel, waarin de luisteraar niet altijd even makkelijk zijn weg vindt. Eigenlijk willen we vooral de geest, de verbeelding stimuleren."

Het minste wat je van Air kunt zeggen is dat het gezelschap blijkt geeft van muzikale veelzijdigheid. Bij beluistering van Moon Safari krijg je immers al gauw de indruk dat er achter het duo uit Versailles minstens drie verschillende groepen schuilgaan. Wie dol is op electropop, zoals die ooit werd gemaakt door New Musik of The Buggles, wordt op zijn wenken bediend met 'Remember', 'Sexy Boy' en 'Kelly, Watch the Stars'. Maar in tegenstelling tot Kraftwerk, bij wie vervormde vocoderstemmetjes doorgaans aanleiding geven tot koele afstandelijkheid, klinkt Air warm en melodieus - een beetje zoals Neil Young ten tijde van zijn Trans-experimenten.

"Precies," bevestigt Godin. "Neil Young doet me altijd aan een houthakker denken: een man, alleen in het bos, die bomen te lijf gaat. Zijn werk straalt een enorme kracht uit, maar ook een kinderlijke onschuld. En precies die naïviteit spreekt mij erg aan. We gebruiken die elektronische hulpmiddelen dus niet om onze liedjes mechanischer of robot-achtiger te maken; bij ons dienen ze veeleer om engelenstemmen op te roepen."

Een tweede categorie op de debuut-cd van Air wordt gevormd door fraaie, akoestische folkpopnummers als 'All I Need' en 'You Make It Easy'. De vrouwenstem hoort toe aan Beth Hersch, een 25-jarige Amerikaanse uit Tampa, Florida die, na een opleiding in de dramatische kunsten, als au pair in Parijs terechtkwam. Daar begon ze songs te schrijven en maakte ze indruk op Jean-Benoît Dunckel, een van de muzikanten die een handje toestak op haar debuutsingle 'Miner's Son'. Momenteel sleutelt Hersch aan haar eerste soloplaat, maar wie een zwak heeft voor Beth Orton en Karen Carpenter, kan in afwachting al met volle teugen genieten van haar bijdragen tot Moon Safari.

Tot slot grossiert Air ook nog in panoramische, veelgelaagde instrumentale stukken, die onmiskenbaar het stempel dragen van gerenommeerde soundtrack-componisten als John Barry, Lalo Schiffrin, Ennio Morricone en Henri Colombier, maar tegelijk een voorliefde verraden voor het oeuvre van Serge Gainsbourg en de Franse variété uit de jaren zestig. Geen wonder dus dat heel wat tracks nostalgische trekjes vertonen.

"Niet de muziek is nostalgisch, wèl het gevoel dat ermee gepaard gaat," werpt Duckel tegen. "Als we in de studio zitten, komen die klanken en sferen haast automatisch aan de oppervlakte."

Godin: "We werken heel hard aan de structuur van onze composities. Onze identiteit schuilt echter niet in de klankkleur of de productie, maar veeleer in de manier waarop we met akkoorden en harmonieën omgaan. In dat opzicht zijn we sterk beïnvloed door mensen als Debussy, Dvorak en Ravel. Ik ben ervan overtuigd dat je onze specifieke stijl ook zou herkennen als we de songs enkel van pianobegeleiding voorzagen en dat heeft alles met de gebruikte vingerzettingen te maken. Onze muziek is altijd een mengeling geweest van vroeger en nu, van vreugde en verdriet. En misschien is het wel net die combinatie van extremen die er dat nostalgische cachet aan geeft?"

Een groot moment in het nog prille bestaan van Air was de samenwerking met de Franse zangeres Françoise Hardy, die eerder ook al met Blur in zee ging en bereid werd gevonden haar stem te lenen aan het nummer 'Jeanne', een gesmaakt extraatje op de single 'Sexy Boy'.

Godin: "Een Zeer Grote Dame. Zodra we die song geschreven hadden, beseften we dat niemand anders in staat zou zijn hem naar behoren te zingen. En tot onze grote verbazing wilde Françoise Hardy niet alleen tijd voor ons vrijmaken, ze was ook met hart en ziel bij de opname betrokken. Ze schreef de tekst en wist er precies de emotie in te leggen die het nummer nodig had. Weet je wat ik zo vreemd vond? Dat de meeste van haar liedjes zo triest zijn, terwijl ze zelf zo'n opgewekte; levenslustige vrouw is. Hoewel, in zekere zin geldt die vaststelling ook voor ons. Wie afgaat op onze muziek, denkt wellicht ook dat we onszelf ontzettend ernstig nemen. Wel, dat moet ik met klem tegenspreken. Ik heb meer films gezien met Sylvester Stallone in de hoofdrol, dan cinefiele meesterwerken van Fellini. We zijn goedlachse jongens, we trappen graag lol. Ach, het is een soort Jekyll- en Hyde-situatie: je moet altijd het onderscheid maken tussen een kunstenaar en zijn kunst."

Zowel 'La femme d'argent' als 'Talisman' zijn tracks met een opvallend hoog loungecore-gehalte.

Godin: "Het probleem is dat easy listening intussen een mode is geworden. En met modes willen we niets te maken hebben. Die zijn veel te vluchtig."

Dunckel: "Toch is dat kitsch-aspect belangrijk: het staat ons toe iets te maken dat heel pretentieus is, maar er tegelijk de draak mee te steken. Overigens: de stijlkenmerken die veel mensen met John Barry of Burt Bacharach associëren, zijn eigenlijk afkomstig uit de klassieke muziek. En het is daar dat ook wij de mosterd halen. Zelf heb ik Bacharach pas onlangs ontdekt. We waren door journalisten al zo vaak met hem vergeleken dat ik uiteindelijk maar een van zijn platen kocht." Moon Safari werd opgenomen in een groot landhuis, te midden van een bos in de buurt van Versailles. "Die omgeving heeft op ons een weldadige invloed gehad," onderstreept Dunckel. "In de stad is te veel lawaai en te veel afleiding: zoiets is nefast voor je concentratie. Nu reden we iedere ochtend door het bos naar de studio, en dat organische, dat rustgevende van de natuur drong ook door in onze songs."

Dunckel en Godin schrijven samen alle nummers van Air, maar een vaste methode of strategie komt daar niet bij te pas. "Vergelijk het met een partijtje tennis," zegt Dunckel. "De een slaat een balletje op, de ander mept het terug. Soms gaat het heel snel en heel makkelijk en heb je het gevoel op de maan te kunnen dansen. Maar we maken ook vaak ruzie, gooien veel ideeën weg. Intuïtief beseffen we wel welke stukjes de moeite waard zijn en welke niet. De grootste uitdaging bestaat er echter in al die losse passages met elkaar te verbinden en om te bouwen tot iets coherents."

Tot dusver was Air uitsluitend een studioproject, maar stilaan begint het duo luidop aan een korte tournee te denken. "Toch willen we bewust geen professionele muzikanten inhuren: het zou de samenhang niet ten goede komen. We werken al twaalf jaar samen, kennen elkaar door en door en vormen dus een eenheid. Bovendien is voor het soort muziek dat wij maken gevoel veel belangrijker dan techniek. Daarom hebben we besloten scheep te gaan met Phenix, een jonge groep uit Versailles, waarmee we een twintigtal concerten hopen te geven."

Zowel de pers als de radiostations zijn Air tot nader order opvallend gunstig gezind. De verwachtingen zijn hoog gespannen en vooral de Britse muziekbladen voorspellen het duo een rooskleurige toekomst. Het neemt niet weg dat Nicolas Godin en Jean-Benoît Dunckel ook tegenstanders hebben: lieden die hen oppervlakkigheid verwijten, hun muziek zo vluchtig noemen als een luchtbel en er slechts een fraaie verpakking maar weinig inhoud in zien.

Godin: "Wel, ze hebben het bij het verkeerde eind. Ik kan me best voorstellen dat onze plaat niet aan iedereen besteed is; dat je kritiek kunt hebben op allerlei aspecten van de muziek; dat je de songs te traag vindt, of te zacht. Maar ze is zeker niet vrijblijvend. Gebrek aan diepgang is wel het laatste wat je ons kunt verwijten. We maken eerlijke muziek waar veel gevoel in zit."

Dunckel: "Ach, die kritiek raakt ons niet. Smaken verschillen nu eenmaal en bovendien zit iedereen anders in elkaar. Ik ken zelfs mensen die The Beatles maar niks vinden. Wie heeft gelijk? Het is een discussie die je niet kunt winnen. En dat hoeft ook niet. Want als puntje bij paaltje komt, doen we dit uitsluitend voor onszelf."

De EP Premiers Symptomes (1997) en de cd Moon Safari (1998) van Air zijn verschenen bij Source en worden verspreid door Virgin

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234