Donderdag 26/11/2020

De pionier zijn vrouwen

Geen enkel Frans modehuis beschikt over zo'n volledig archief als Yves Saint Laurent. Zijn partner Pierre Bergé bewaarde elk ontwerp, elk krabbeltje. Als voorsmaakje op een expo in Brussel neuzen we rond in het streng bewaakte heiligdom van het Saint Laurent-archief.

In het voormalige atelier van Yves Saint Laurent lijkt de tijd stil te staan. Vroeger was dit crèmekleurig Parijse huis het creatieve hoofdkwartier van de ontwerper. Vandaag doet het pand dienst als archief van de Fondation Pierre Bergé-Yves Saint Laurent.

Op de bovenste verdieping is de studio van de ontwerper nog volledig intact. In deze lange, smalle ruimte met een wand van kunstboeken schetste de designer samen met zijn team nieuwe collecties. Links op de roodfluwelen vloer staat Saint Laurents bureautje.

Wie niet beter weet, zou denken dat de ontwerper net de deur uit is om een van zijn andere ateliers te inspecteren en straks terugkeert. Zijn gescherpte potloden staan te wachten om gebruikt te worden. Een rij porseleinen en plastic beeldjes van honden, glazen bollen met bloemen en een scherper in de vorm van het vrijheidsbeeld lijken een uurtje geleden door hem geschikt. Achter het bureau hangt een inspiratiebord. Een poster van Andy Warhol met een tekening van een hondje en verschillende kleurstalen hangen over elkaar op een prikbord. In de hoek staat een hoop opgerolde stoffen.

Alles is zorgvuldig geconserveerd door Saint Laurents liefdespartner en impresario, Pierre Bergé. Hij bewaarde elk belangrijk ontwerp van zijn geliefde. Ook schetsen, advertentiecampagnes en krantenknipsels zitten alfabetisch in zware zwarte mappen geordend. Zelfs de tafelschikkingen van defilés zitten netjes gerangschikt weggeborgen. Met deze indrukwekkende collectie cureerde kostuumhistorica Florence Müller de retrospectieve die eind januari in het Cultuurcentrum van ING wordt getoond.

Het archief bevat naast zo'n 5.000 kledingstukken ook een indrukwekkende collectie van ongeveer 15.000 accessoires. De glazen, houten, plastic, gouden en zelfs porseleinen halskettingen, broches en riemen waren erg belangrijk in het oeuvre van de ontwerper.

"Saint Laurent wou elke vrouw kleden. Niet enkel het bourgeois publiek dat naar zijn haute-coutureshows kwam kijken", vertelt Florence Müller. "Als een vrouw geen geld had voor een hele Saint Laurent-outfit, adviseerde hij haar om zich in het zwart te hullen. Wanneer ze dat combineerde met zwarte laarsje en afwerkte met een Yves Saint Laurentriem en een juweel van zijn hand, zag ze er even elegant uit als de vrouwen die een hele kleerkast vol couture bezaten."

Hart voor vrouwen

In elke lijn verwerkt de ontwerper een hartvormig accessoire. "Elke collectie moest een hartvormige broche bevatten. Dat bracht geluk." De hartjes waren ook kleine liefdesboodschappen voor de vrouwen die zijn kleding droegen.

"Monsieur Saint Laurent hield enorm van vrouwen", knikt Dominique Deroche. Jarenlang werkte ze als woordvoerster voor Saint Laurent. "Hij maakte regelmatig ritjes in zijn auto om naar de stijlvolle Parisiennes te kijken. Soms kon hij ongelooflijk enthousiast worden over een silhouet dat hij op straat had gezien, of een detail uit een magazine of een krant. Zijn werk staat bol van referenties naar de straat- en jongerencultuur."

Wanneer Deroche over wijlen haar baas Yves Saint Laurent praat, streelt ze haar jasje, een van zijn creaties. Ze is klein en loopt wat gebogen, maar dost zich nog steeds piekfijn uit. Zwierig paars sjaaltje, elegante jas. Veel van haar Saint-Laurentstukken heeft ze weggegeven vertelt ze met spijt. "Maar ik heb nog een paar coutureontwerpen die ik in de solden kocht".

Als jong meisje werd ze bij de couturier aangenomen als verkoopster. Haar baas had net beslist zich als eerste coutureontwerper aan een prêt-à-porterlijn te wagen en richtte de winkel Rive Gauche op. "Het succes was immens", herinnert ze zich. "Vrouwen droomden van zijn ontwerpen en plots waren ze betaalbaar en binnen handbereik."

Met die boetiek kon Saint Laurent ontwerpen voor de Parijse jeugd, die hem meer boeide dan zijn haute-coutureklanten. "Daarom doopte hij zijn winkel Rive Gauche", zegt Müller. "Naar de linkeroever van de Seine. Daar woont en werkt artistiek en jong Parijs. Zijn befaamde smoking nam hij oorspronkelijk op in zijn haute-couturelijn, die hij eerder dat jaar lanceerde. De look, die een van zijn handelsmerken werd, sloeg niet aan. Tot hij het pak in zijn prêt-à-porterlijn verwerkte. Françoise Hardy droeg de outfit en plotseling wou iedereen het pak hebben."

De inspiratie voor de smoking haalde hij volgens Müller en Deroche uit films van de jaren dertig en veertig waaraan hij verslingerd was. "Waarschijnlijk zag hij zo'n mannenpak bij een ster als Marlene Dietrich en besloot hij ook zoiets te maken", denkt Deroche. Vrouwen verdienden volgens de ontwerper een pak waarin ze zich konden voortbewegen in een mannenwereld.

In zijn atelier staat een exemplaar van het pak opgesteld. De zwarte smoking wordt geflankeerd door Saint Laurents Mondriaanjurk: een rechte jurk met de kleuren en het patroon van een Piet Mondriaanschilderij.

De ontwerper was bevriend met kunstenaars van zijn tijd. In de hal van het huis hangt een portret in potlood van Saint Laurent, getekend door Andy Warhol. Een levensgrote print van een zwart-witfoto van de ontwerper door fotograaf Helmut Newton siert de donkere kamer, waar alle kranten en tijdschriften met recensies van de shows worden bewaard. Zijn collecties bevatten vaak referenties naar schilders. Hij wijdt een lijn aan Picasso met een prachtige cape met pailletten in de vorm van een kubistische gitaar.

In de jaren tachtig is het de beurt aan Henri Matisse en dichters Jean Cocteau en Louis Aragon. Saint Laurent bezat dezelfde fijngevoeligheid als de schilders en kunstenaars die hij met zijn werk eerde.

Zenuwinzinking

Saint Laurent was volgens Müller en Deroche een verlegen man. "Maar erg knap en rank", klinkt het. Daardoor viel hij op. "Toen hij als jonge twintiger bij Christian Dior ging werken, wilde iedereen weten wie die mysterieuze jongeman was."

Na de dood van zijn leermeester volgde Saint Laurent Dior op als 21-jarige. Hij was de jongste couturier ooit. Nadat Saint Laurent werd opgeroepen voor zijn verplichte legerdienst kreeg hij een zenuwinzinking. In het ziekenhuis werd hij behandeld met elektroshocktherapie. Bij Dior oordeelde men dat hij beter niet terugkeerde als creatief directeur. Samen met Pierre Bergé startte de jonge ontwerper een eigen label op.

"Bergé heeft hem van in het begin beschermd", zegt Müller. "Wat mij ontroerde is dat hij hun geldproblemen voor zijn geliefde verborgen hield. Saint Laurent was al bezig met ontwerpen toen Bergé achter zijn rug nog op zoek was naar financiers."

De impresario bleef vanaf hun ontmoeting aan de zijde van het grillige genie staan. Wanneer Saint Laurent eronderdoor dreigde te gaan aan een zoveelste inzinking of drugsverslaving, pepte hij hem weer op."Hij was bij alles betrokken", knikt Deroche. "Voor de defilés koos hij de muziek, monsieur Saint Laurent had daar niet zoveel verstand van als hij."

Elke show vormde voor het hele modehuis, dat honderden personeelsleden huisde, een hoogtepunt. Deroche beschrijft hoe het personeel dat niet in de ateliers werkte vol nieuwsgierigheid uitkeek naar de nieuwe collectie. "Zie je die grote spiegel aan de wand? Wanneer een model binnenwandelde met een van zijn creaties, keek hij altijd naar haar spiegelbeeld. Zijn team naaide elk ontwerp eerst in wit baalkatoen. Dan keurde hij de snit en de beweging van het stuk. Vervolgens werd het ontwerp uitgevoerd in de juiste stof. Tijdens de laatste pasbeurten kwamen we allemaal kijken wat hij volgend seizoen in petto had."

Modellen in het

voetbalstadion

Met een zweem van heimwee kijkt ze naar het atelier. "Hij was de eerste ontwerper die in een museum belandde", zegt ze plots. Ze straalt typisch Frans chauvinisme uit wanneer ze het over hem heeft. "Hij hield een defilé op de nationale feestdag en mensen bedankten hem ontroerd", zegt ze. Ze vertelt over een openluchtshow in India. "Er waren duizenden mensen, maar het was muisstil."

De mooiste herinnering vindt ze misschien wel die aan de wereldbekerfinale. In 1998 liet haar baas driehonderd modellen defileren in het nationaal voetbalstadion van Frankrijk ter gelegenheid van de finale tussen Brazilië en Frank rijk. "We waren bang dat de supporters zouden brullen naar al die mooie vrouwen", zegt Deroche. "Maar je kon een speld horen vallen." Op het einde gingen alle modellen in de vorm van Saint Laurents befaamde logo staan. "Achteraf lieten ze microfoons rondgaan in het publiek. Mensen huilden. 'We wisten niet dat kleding zo mooi kon zijn, merci monsieur Laurent'."

Ondanks de nationale trots die rond zijn persoon heerste, liep de ontwerper nooit naast zijn schoenen. "Veel designer komen hun belangrijkste klanten groeten, Saint Laurent nooit", zegt Deroche. "Zelfs Cathérine Deneuve niet. Hij behandelde de creatieve kant van de zaak, wij de zakelijke." De Franse actrice met engelengezicht was jarenlang een van de belangrijkste uithangborden van het luxehuis. Saint Laurent ontwierp de hele garderobe van Séverine Serizy, haar personage in Belle de jour. Huisvrouw Serizy houdt er sadomasochistische fantasieën op na. Ze dagdroomt dat haar man haar aan een boom bindt, haar jurk openscheurt en haar laat kastijden. "De jurk maakt een afschuwelijk, schrapend geluid", knikt Deroche. "Hij gebruikte velcro, om het moment nog dramatischer te maken."

Deneuve kleedde zich ook naast het witte doek in ontwerpen van Saint Laurent. "Echt bevriend zijn ze nooit geweest, maar er heerste wel een soort wederzijds respect. Zijn smokings en lange jassen werden haar handelsmerk."

Nieuwe eigenaar

Hedi Slimane, de nieuwe ontwerper van Saint Laurent, verwerkte een hoop smokings in zijn eerste collectie als creatief directeur. De Italiaanse Tunesiër werd eind jaren negentig door Saint Laurent aangenomen om zijn mannenlijn te tekenen. Alber Elbaz, ondertussen hoofdontwerper bij Lanvin, ontwierp de prêt-à-portercollectie voor vrouwen. De band tussen het huidige merk en zijn wortels is vervaagd. Na de dood van Saint Laurent werd het merk verkocht. De nieuwe eigenaar Gucci Group kreeg het verbod haute couture te tekenen onder de naam van Saint Laurent.

Toch is de Fondation Bergé-Yves Saint Laurent Slimane goedgezind."Hij is hier al een paar keer komen tekenen", zegt Deroche, die nauwe banden met de Fondation heeft. "We zijn best blij met zijn aanstelling, tenslotte heeft monsieur Saint Laurent hem destijds zelf gekozen."

Florence Müller 'Saint Laurent wou elke vrouw kleden. Niet enkel het bourgeois publiek dat naar zijn haute-coutureshows kwam kijken'

Dominique Deroche

'De inspiratie voor zijn smoking haalde hij uit films van de jaren 30 en 40, bij het mannenpak van Marlene Dietrich'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234