Maandag 25/01/2021

AchtergrondPsychologie

De pijn van zonder rituelen te zijn: liever een virtuele eindejaarsdrink, dan geen eindejaarsdrink

Beeld philip lindeman

Geen ceremonie bij het afstuderen, geen grote huwelijksfeesten en geen iftar met familie of vrienden tijdens de ramadan. In 2020 stripte corona het leven van alle collectieve rituelen. Net daarom gaan we op zoek naar alternatieven, al dan niet online. ‘Rituelen verliezen, is onszelf verliezen.’

U heeft normaal gezien een broertje dood aan de eindejaarsdrukte, maar krijgt een knoop in de maag bij de gedachte deze keer niet te kunnen klinken met vrienden op het nieuwe jaar? U bent niet de enige. 2020 was niet alleen een sanitair en economisch rampjaar. Ook de sociale en fysieke ontbering die we door de coronamaatregelen ervaren, laat zijn sporen na. Dat we onze emoties geen plaats kunnen geven via collectieve rituelen, maakt de pijn alleen maar groter.

Net om die reden gaan mensen op zoek naar allerlei alternatieven, ook online. Zo zijn er werkgevers die virtuele nieuwjaarsrecepties organiseren, proberen families via Zoom Kerstmis te vieren en gaan wenskaarten als zoete broodjes over de toonbank. Het zijn dit soort veilige opties die vertrouwde tradities moeten verzekeren. 

Ook de Gentse Vooruit doet een poging om de leegte te vullen, met Let’s Tick Together. Voor dat slotritueel roept het kunstencentrum elke Belg op om op 30 december om 20 uur voor je deur tegen een leeg glaasje te tikken met een lepel. Dat gebeurt op het ritme van een vooraf vastgelegde eenvoudige compositie die je kan volgen via een online-livestream. Een ‘speels maar toch ingetogen slotakkoord’ moet het worden dat aan alle burgers de kans biedt om tegelijkertijd samen het verlies uit 2020 te verwerken én hoopvol vooruit te blikken. Intussen sprongen al heel wat individuen en organisaties aan beide kanten van de taalgrens mee op de kar. Van voetbalclub Cercle Brugge of Festival de Liège over de Fietsersbond tot uitvaartonderneming Lieve Hemel en BV’s als Ketnet-wrapper Sien Wynants: ze doen allemaal mee.

'Tijdens de eerste lockdown zag je best veel creativiteit en solidariteit', zegt Barbara Raes. 'Tijdens deze tweede lockdown is er rituele leegte.'Beeld Wouter Van Vooren

Het ritueel werd ontworpen door Moving Closer, een collectief dat de brug slaat tussen kunst, zorg en afscheidsrituelen en onder meer psychiater Uus Knops en ritualiteitsexpert Barbara Raes herbergt. Raes richtte enkele jaren geleden Beyond the Spoken op, een werkplaats voor niet erkend verlies. Daar creëert ze afscheidsrituelen voor mensen die een plaats willen geven aan kantelmomenten zoals een operatie, een scheiding, abortus of ontslag. Voor haar werd de nood aan een collectief gebaar om 2020 af te sluiten begin oktober duidelijk. Toen volgde er immers enkel een oorverdovende stilte op het nieuws dat ons land de kaap van 10.000 coronadoden overschreden had.

“Al die overlijdens, het klopte niet dat we er niks rond deden”, vertelt Raes daarover. “Tijdens de eerste lockdown zag je best veel creativiteit en solidariteit. Denk maar aan het applaus voor de zorg, de witte lakens of de beren aan het raam. Tijdens deze tweede lockdown is er rituele leegte. De moed en het geduld zijn stilaan op en de veerkracht is gedaald.” Daarom ging ze samen met haar medestanders op zoek naar een coronaproof alternatief dat veel mensen kan bereiken.

De weg verliezen

Waar die nood aan rituelen precies vandaan komt? Vast staat dat het een diep menselijk fenomeen is dat culturen en tijden overstijgt en eigen is aan alle leeftijden en klassen. Of het nu een religieuze ceremonie volgens een oude traditie behelst of een atheïstisch lentefeest: overal ter wereld geven mensen zin en betekenis aan momenten die een overgang markeren in hun leven.

Lang voor corona de wereld lam legde, tekenden wetenschappers al een hernieuwde interesse op voor rituelen binnen de westerse wereld, ook bij mensen die zichzelf als niet-religieus bestempelen. De Canadese professor Ronald L. Grimes, een van de meest vooraanstaande internationale onderzoekers op vlak van rituelen, stipuleert dat mensen zelfs in de meest seculiere samenlevingen via rituelen ruimte maken voor wat hij “het mysterie van het leven” noemt: alles wat groter is dan onszelf en niet zomaar in feitelijkheid vervat kan worden. Sterker, het ziet ernaar uit dat de nood hieraan de laatste jaren alleen maar groter werd door de westerse focus op individualiteit, competitie en consumentisme. Rituelen brengen tegenwicht doordat ze zorgen voor verdieping, stilstand en verbinding. Daarnaast werken ze vaak als een normatief kompas dat onze waarden bekrachtigt. “Rituelen verliezen, is onszelf verliezen”, zegt Grimes daarover in een van de podcasts op zijn site.

Pensioen

En laat dat nu juist zijn waarmee we de afgelopen periode geconfronteerd werden. Van de kleine, haast automatische rituelen als begroetingen of handen schudden tot de traditionele overgangsceremonies bij geboortes, huwelijken of de dood: we voelen ons ontheemd nu ze sterk gereduceerd of verdwenen zijn. Ook de minder traditionele overgangen zoals pakweg een verhuis of een pensioen kunnen we in coronatijden minder makkelijk ritueel bekrachtigen.

Ook Annelies Joostens (39)  uit Antwerpen zag hoe het voorbije jaar allerlei vertrouwde momenten wegvielen. “Zo merkte ik hoe ouders aan het einde van het schooljaar worstelden met het feit dat ze niet aanwezig konden zijn bij het overgangsmoment waarbij hun kleuter de stap zette naar de lagere school”, zegt de moeder van vijf, die sociaal werk studeert. Ook haar jongste ontgroeide het voorbije jaar de kleuterklas. “Voor mij was het gelukkig mijn vijfde, dus dat komt toch een tikkeltje minder hard aan” lacht ze, “maar voor heel wat ouders was dat echt een gemis.” 

Joostens is een van de honderden mensen die zal deelnemen aan Let’s Tick Together. Ze ziet het als een manier om in te gaan tegen de negativiteit en polarisering in de samenleving. “Ongeacht je achtergrond, iedereen heeft nood aan gemeenschappelijkheid. Ik vind het veel vruchtbaarder daarop te focussen dan op de verschillen. Je kan er lacherig over doen, maar je merkte dat onder andere bij het dagelijkse applaus tijdens de eerste lockdown. Uiteraard is er meer nodig en blijven mensen uit de zorg niet content met een applausje. Maar je mag de kracht van zo’n moment niet onderschatten.”

Joostens verloor haar broer kort voor de pandemie bij ons toesloeg en beseft maar al te goed hoe betekenisvol het was dat er veel mensen op de uitvaart aanwezig waren. “Ik mag er niet aan denken dat we zijn afscheid in kleine kring hadden moeten organiseren.”

Gedeelde smart

Het ziet ernaar uit dat de geamputeerde uitvaartceremonies stilaan uitgegroeid zijn tot het symbool bij uitstek voor de manier waarop corona ons midscheeps treft. In Trouw legde onderzoeker Joanna Wojtkowiak al uit dat zo’n uitgeklede dienst onvoldoende houvast biedt. Het is broodnodig dat er collectief wordt toegewerkt naar ‘het verdrietigste moment’, ofte het moment waarop je afscheid neemt van het lichaam. Dat bevestigt ook Alain Van Hiel, hoogleraar Psychologie aan de UGent. “Een uitvaart in kleine kring doet niet alleen de persoon van wie je afscheid neemt oneer aan. Je zit met al die emoties die je niet naar behoren kan delen met anderen.” Bovendien zorgt Covid-19 ervoor dat er minder brede schouders zijn om op te leunen. Er zijn zo veel mensen die het moeilijk hebben dat velen zich niet in staat voelen om troost te bieden. Want ook dat maakt deel uit van een afscheidsritueel: het ondersteunen van wie verlies ervaart.

Alain Van Hiel: 'Zeker als er dreiging in de lucht hangt, hebben we de neiging om dichter bij elkaar te kruipen.'Beeld rv

Heel wat experts benadrukken bijgevolg hoe cruciaal die gemeenschappelijkheid is voor een ritueel. “Zeker als er dreiging in de lucht hangt, hebben we de neiging om dichter bij elkaar te kruipen”, vertelt Van Hiel. “Op die manier proberen we het leed collectief beheersbaar te maken. De nood om dingen te delen is belangrijk, zowel bij positieve als bij naargeestige kantelmomenten. Een ritueel heeft altijd een zekere publieke dimensie.” Barbara Raes kan dat beamen. “Ik maak nooit rituelen voor mensen in hun eentje, het draait ook rond wie ze uitnodigen en wie erbij zal zijn. Het is tegelijkertijd van belang elkaar te kunnen steunen én om getuige te zijn zodat het moment bekrachtigd wordt.” 

Al wil dat niet zeggen dat de kleine, persoonlijke rituelen die mensen voor zichzelf ontwikkelen niet ter zake doen. Ann-Sophie Hoste, sociaal-cultureel werker uit Gent (39) vertelt hoezeer ze in precoronatijden gehecht was aan haar vaste gewoontes wanneer ze toekwam op het werk. “Ik was het eerste half uur meestal alleen en opende dan alle ramen om zuurstof binnen te laten, ik maakte koffie en zette een muziekje op.” Sinds de corona-maatregelen in voege zijn, worstelt Hoste misschien wel het meest met het gebrek aan fysiek contact bij begroetingen. “Het voelt nog steeds zeer onnatuurlijk aan om dit niet te doen. Handen schudden, iemand omarmen, een kus geven, maar evengoed iets te drinken of eten aanbieden: het maakt voor mij deel uit van het gesprek dat zal volgen. En als we elkaar op straat tegenkomen vind ik het moeilijk om mensen te lezen aangezien we maar de helft van elkaars gezicht kunnen zien.” 

Net als Raes merkt Hoste bovendien op dat de veerkracht er wat uit is sinds de tweede lockdown. “In het begin vierden we met ons gezin op het einde van de week nog dat we de week overleefd hadden. We maakten iets lekkers om te eten en dansten op een favoriet nummer. Intussen is de lol er wat af.” Voor haar komt het initiatief van de Gentse Vooruit dan ook als geroepen: “ik nodigde al heel wat vrienden uit om mee te doen.”

Complexe rouwprocessen

Of de rituelenarmoede ook op lange termijn schade aanricht? Het blijft koffiedik kijken, al is wel duidelijk dat het sporen nalaat wanneer mensen niet op de juiste manier afscheid kunnen nemen van een overledene. Psychiater Dirk De Wachter vertelt daarover dat heel wat studies nu al aangeven dat we ons de komende jaren mogen verwachten aan complexe rouwprocessen. “Mensen hebben nu eenmaal nood aan verbinding en houvast als het moeilijk gaat”, geeft hij aan. In dat licht kan het volgens De Wachter nuttig zijn om bijvoorbeeld bij een overlijden op een later moment alsnog iets in te richten voor een grotere groep mensen. Maar ook over veilige initiatieven zoals Let’s Tick Together is hij enthousiast. Niet toevallig steunde de psychiater tijdens de eerste lockdown al het project PlantTroost van vrouwenvereniging Ferm dat via het planten van bloembollen letterlijk troostplekken wil creëren. “Ik ben blij dat creatieve mensen naar alternatieven zoeken. Wat mij betreft mogen er gerust nog soortgelijke projecten komen.”

Al blijft het volgens de psychiater altijd noodgedwongen een soort van plan B. “Het zou natuurlijk nog beter zijn om samen rond een groot vuur te zitten en elkaar goed vast te pakken. Net zoals de koffietafel na de begrafenis cruciaal is. Maar ik ben blij met allerlei virusvrije alternatieven” De Wachter geeft nog mee dat het belangrijk is dat zo’n rituelen van onderuit vorm krijgen. “Hoe meer bevolkingsgroepen, achtergronden en generaties erbij betrokken zijn, hoe beter. Dat is geen makkelijke oefening in een superdiverse samenleving, maar het is zeker mogelijk. Het verbindende van zo’n rituelen is vandaag extra van tel.”

Meer info via www.letsticktogether.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234