Zaterdag 31/07/2021

De peetvaders van de NMPS

De realiteit van de 'autonome' en ietwat macho georiënteerde spoorwegmaatschappij wil dat je er als maîtresse van de baas meer over te weten komt dan als minister van Vervoer

Als André Cools nog leefde, zou hij vast met een goedkeurende blik toekijken hoe PS-voorzitter Elio Di Rupo in het NMBS-dossier ten strijde trekt voor het behoud van macht, miljarden en contracten, schrijft Douglas De Coninck.

Verfoeilijk. Plat. Hoe durfde ze? "Isabelle Durant wil blijkbaar terug naar de tijd van de politieke benoemingen", fulmineerde PS-voorzitter Elio Di Rupo die ochtend op de RTBf. Het incident dateert alweer van enkele weken geleden. Het was, bleek achteraf, de voorbode van een miniregeringscrisis rond de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS). In de Franstalige pers was uitgelekt dat de Ecolo-verkeersminister op termijn graag partijgenoot Jacky Morael voorzitter zag worden van de nieuwe raad van bestuur van de NMBS. En dat kon dus niet. Nee, klonk het, politieke benoemingen, daar doen we niet meer aan. Of zoals vice-premier Vande Lanotte deze week in Humo zei: "Ecolo en de PRL die voor meer politisering van de NMBS pleiten, is dat niet merkwaardig?"

De komende tien jaar wil paars-groen 500 miljard frank investeren in het spoor. Nieuw rollend materieel, een Brussels equivalent van het voorstadsnet dat Parijs van zoveel fileleed verloste, een verdubbeling van het aantal reizigers... Het kan niet op. Eindelijk een groen accent dat zichtbaar wordt. Tenminste, zo leek het, tot premier Verhofstadt het hervormingsplan vorige week uit handen nam van Durant en toevertrouwde aan een door zijn eigen kabinetschef geleide werkgroep. Dat moest, want het gekibbel tussen Di Rupo en Durant was het kookpunt aan het naderen. Soms was daarbij nood aan ondertiteling. En niet omdat wij Vlamingen geen Frans zouden verstaan. Het rood-groene conflict gaat niet over banen of eventuele privatisering: het gaat om macht, en meer bepaald om zitjes in de raad van bestuur van de NMBS.

De kennis van de gemiddelde Belg over de leiding van 's lands spoorwegmaatschappij reikt niet veel verder dan de wetenschap dat de baas Etienne Schouppe is. Naast gedelegeerd bestuurder Schouppe (CVP) is er evenwel ook nog een vijfkoppige directie. Elk van die vijf directeurs heeft een departement onder zich, maar om te begrijpen hoe dat systeem werkt, zijn vooral politieke kleuren van belang. De vijf zijn Marcel Verslype (PS), Vincent Bourlart (PS), Antoine Martens (CVP), Léo Pardon (SP) en Jean-Marie Raviart (PSC). Het zijn politieke benoemingen pur sang, waarvoor enkele jaren geleden verbeten gevechten zijn geleverd. Toen mocht dat nog. De controle op wat Schouppe en co. uitspoken, verloopt - zoals in elk normaal bedrijf - via een raad van bestuur. Die telt twaalf leden. Zij vertegenwoordigen de aandeelhouders. Bij de NMBS is er dat maar één, de Belgische staat. Het NMBS-organogram vertoont echter een anomalie. De directieleden zijn ook lid van de raad van bestuur, waardoor ze dus zichzelf helpen te controleren. Er is in België heus geen gebrek aan vervoersdeskundigen, economisten, planologen, consumentenorganisaties of andere mensen die namens de bevolking de NMBS kunnen helpen besturen. Traditioneel wordt de raad van bestuur bij de NMBS echter samengesteld volgens een 'een afspiegeling' van de heersende politieke verhoudingen. Die logica zou moeten impliceren dat de raad na elke nationale verkiezingsronde integraal vervangen wordt. Maar zo werkt het dus niet. Negen van de achttien huidige mandaten liggen juridisch vastgebeiteld tot in oktober 2004 (1). Dat moest zo, vond voormalig PS-verkeersminister Guy Coëme, want om van de NMBS een performant bedrijf te maken, diende te worden gestreefd naar maximale autonomie. In de 'afspiegeling' waarmee de vorige regering de raad van bestuur samenstelde, is daar echter weinig van te merken. Elke bestuurder is vooraf zorgvuldig gewogen op zijn partijpolitieke loyauteit. De zitjes werden als volgt verdeeld: zes CVP, zes PS, drie PSC, twee SP en één VLD. PRL en groenen bestonden kennelijk nog niet.

Op twee door de CVP gemandateerden na zijn alle leden van de raad politieke backbenchers, mensen met een drukke agenda (2). Bij de NMBS vergaderen ze op vrijdagavond. De dossiers waarover moet worden gestemd, krijgen de bestuurders soms pas de dag ervoor te zien. Maar niemand mort. De vergaderingen, in regel één keer per maand, gaan gepaard met wat tafelen en keuvelen. En het is bekend: er bestaat in het overheidswezen geen betere keuken dan die van de NMBS-directie aan de Frankrijkstraat.

Lid zijn van de raad van bestuur is ook een leuke bijverdienste. Een gewone bestuurder ziet jaarlijks een half miljoen frank op zijn rekening verschijnen. De voorzitter, PS-coryfee Michel Damar, bekleedt een functie die wekelijks hooguit enkele uren aandacht kan kosten en houdt er 2,2 miljoen per jaar aan over. (3)

Halfweg 1999 werd Schouppe door onderzoeksrechter Jean-Claude Leys officieel in verdenking gesteld wegens valsheid in geschrifte bij een miljardentransactie voor het leasen van treinen aan meubelgigant Ikea. In de meeste bedrijven, en zeker in een overheidsbedrijf, is dat normaliter ruim voldoende om door je raad van bestuur tot een stapje terug te worden gedwongen, al is het maar tijdelijk. Maar Schouppe afzetten, dat kan op papier alleen via een tweederde meerderheid van de raad van bestuur. Bij de NMBS schaarde die zich eensgezind achter Schouppe. One big happy family? Daar lijkt het wel op. Op vijf na hebben álle leden van de raad belangen in één of meerdere filialen die Schouppe in de loop der jaren oprichtte. Zeven van de achttien leden van de raad van bestuur bekleden ook bestuursmandaten in de nv Interferry-Boats, het kanaal waarlangs de fraude volgens het dossier van Leys was gelopen...

Wie de beheersstructuren van de inmiddels al meer dan honderdvijftig (!) binnen- en buitenlandse 'verbonden ondernemingen' van de NMBS onder de loep neemt, blijft achter met het gevoel dat de raad van bestuur er een beleggingsclubje is waar men niks anders omhanden heeft dan het verdelen van mandaatjes en zitpenningen. De officiële spoorbonden ACOD en CVCC, ooit de luizen in de pels van de NMBS-directie, vinden het allemaal best. Ze hebben elk één zitje in de raad en doen vrolijk mee aan dit Rad van Fortuin. (Zij verdienen aan hun zitje in de raad trouwens het dubbele van een gewoon lid.) Sinds Schouppe in 1997 met de twee bonden een conventie afsloot die voorzag in een jaarlijkse storting van een kwart miljard frank aan 'syndicale premies', staken ze niet meer tégen Schouppe - iets wat ze vroeger om de haverklap deden - maar dreigen ze met vakbondsactie zodra een regeringslid de houdbaarheid van diens positie in vraag stelt.

Overheidscontrole op het kluwen van NMBS-filialen is er niet of nauwelijks. Het zijn naamloze vennootschappen zonder meer, veelal allianties tussen de NMBS en volgens eigen inzicht te kiezen partners uit de privé-sector. Het gaat om ingenieursbureaus (TUC Rail), projectontwikkelaars (Eurostation, Euro Liège TGV), havenfirma's (Interferry-Boats), transporteurs, reclameagentschappen (Publifer) en dies meer. De meeste directeurs hebben wel een stuk of vijf bestuursmandaten in dergelijke filialen. Schouppe zelf heeft er tien. En voor de anekdote: ook de maîtresse van een van de big shots van de NMBS-directie helpt enkele filialen te besturen.

De PS, die vorige week alarm sloeg over een mogelijke 'opsplitsing' en 'privatisering' van de NMBS, doet heel actief mee aan deze operatie en heeft in elk filiaal stromannen zitten. Hoeveel miljarden de NMBS de afgelopen jaren naar de filialen liet wegvloeien, is niet bekend. Durant zou het wel graag ooit te weten komen. De realiteit van de 'autonome' en ietwat macho georiënteerde NMBS wil dat je er als maîtresse van de baas meer over te weten komt dan als minister.

Niet zo lang geleden verkondigde een trotse Schouppe dat hij erin geslaagd was de NMBS-schuld terug te dringen tot 90 miljard frank. Nu geeft de directie toe dat het inmiddels toch alweer 147 mijard is geworden en dat het volgens prognoses tegen 2005 om en bij de 300 miljard zal zijn. Geheel tegen de beslissingen van Durant in broedt de directie nu op plannen om het mes te zetten in allerlei investeringen in het binnenlandse vervoersnet. Er is ook nog de hst, de hogesnelheidstrein. Negentig miljard frank zou die eerst kosten. Dat werd inmiddels 150 miljard en stevent nu alweer af op een getal boven de 200 miljard. Durant vreest dan ook dat het jaarlijks toekennen van 50 miljard extra aan de huidige directie, zonder enige controle op wat die daarmee gaat doen, niet zo verstandig is.

De verkeersminister was er al in geslaagd de hele regering te doen inzien dat het cumuleren van directiefuncties met een zitje in de raad van bestuur echt niet meer van deze tijd was. Het zag er naar uit dat het haar zou lukken om op grond van die nogal evidente vaststelling tot een nieuw beheerscontract én een nieuwe raad van bestuur te komen. Er was ook puur politieke logica. De PSC, in Franstalig België inmiddels bijna gereduceerd tot een marginaal verschijnsel, heeft drie NMBS-mandaten, het electoraal sterkere Ecolo nul. Behalve opmerken dat dit oneerlijk is, kan Durant voorlopig weinig doen. De leden van directie en raad van bestuur hebben een lopend mandaat. Je krijgt ze niet weg, tenzij met een revolver.

En toch zijn er zo van die methoden. Wat volgens de wet niet kan, kan in België wel via een marsorder vanuit een Waals partijhoofdkwartier. Een van de bestuurders van de PS, burgemeester Michel Debauque uit La Louvière, stond in november 1999 zonder morren zijn post af aan Jean-Claude Fontinoy, een medewerker van minister van Financiën Didier Reynders. Een PS'er eruit, een PRL'er erin. Het was, heette het vergoelijkend, "toch niet correct" dat de PRL geen vertegenwoordiger had.

Nu was Jean-Claude Fontinoy de kwaadste nog niet. Hij was zowat de enige met kennis van NMBS-zaken bij wie Durant het afgelopen anderhalf jaar terechtkon voor advies over hoe die NMBS-mastodont nu eigenlijk functioneerde en hoe ze daar eventueel kon proberen iets gedaan te krijgen. De verhoudingen tussen haar kabinet en de NMBS-directie dreigen ooit nog eens voer te worden voor de Anti-Pestbeweging. Wat Durant het afgelopen anderhalf jaar ook voorstelde, elke keer weer was de NMBS-directie, ten volle gesteund door de raad van bestuur, van mening dat het precies omgekeerd moet.

Njet, zei Elio Di Rupo vorige week dan: "Ik ben ervan overtuigd dat zowel in de raad van bestuur als in de directie van de NMBS bekwame mensen zitten." Di Rupo vergat er wel iets bij te vertellen. De huidige nummer twee van de NMBS, algemeen directeur Marcel Verslype, was in een vorig leven zijn eigen kabinetschef, toen hijzelf verkeersminister was. Verslype werd in 1994 door Di Rupo naar de top van de NMBS gekatapulteerd. In de ogen van de Waalse socialisten moest er toen "wat worden gedaan" aan de machtshonger van Schouppe en de CVP.

Waar de obsessie van de PS voor beton, staal, miljarden en contracten inmiddels toe leidde, wordt het scherpst geïllustreerd in Luik, waar het NMBS-filiaal Euro Liège TGV (ELT) werd belast met de bouw van een nieuw spoorwegstation voor de hogesnelheidstrein. Net als het moederbedrijf zelf heeft het een louter politiek samengestelde raad van bestuur, vijftien leden sterk. Zeven onder hen zijn zeer openlijk PS-gekleurd. De gedelegeerd bestuurder van ELT is PS-man Vincent Bourlard, de vice-voorzitter is de man die na het overlijden van Paul Vanden Boeynants de titel van meest omstreden politicus van het land mag dragen, Guy Mathot. In 1997 werd hij door partijgenote Anne-Marie Lizin beschuldigd van "maffiose gedragingen". Maar dat is alweer een poos geleden. Nu schopt de PS keet voor wie aan de posities van figuren als Mathot en de vroegere kabinetschef van André Cools, ook bestuurder bij ELT, durft te raken. Aanvankelijk zou het nieuwe Luikse station om en bij de 3 miljard frank gaan kosten. Inmiddels is men in Luik al drie jaar aan het slopen, graven en sporen aan het verleggen en is nu sprake van 7 miljard, wat echt wel gigantische veel is. Wie wil weten hoe dat komt, moet zich achtereenvolgens wenden tot de raad van bestuur van ELT en de NMBS. En dus weet niemand het.

(1) De negen andere mandaten lopen af op 13 oktober 2001.

(2) Het gaat om Herwig Bamelis van de nv Picanol en Erwin Jacobs van Confederatie voor het Bouwbedrijf.

(3) Ook de directie heeft geen reden tot klagen. Schouppe verdient ruim 14 miljoen frank per jaar, zijn adjuncten Verslype en Martens elk 7,6 miljoen, bestuurder-directeurs Pardon, Raviart en Bourlart elk 6,2 miljoen. Deze cijfers dateren van 1997 en zijn inmiddels meermaals geïndexeerd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234