Dinsdag 27/10/2020

De PARADIJZEN gaan FAILLIET

Het moet nu maar eens gedaan zijn, klonk het, toen afgelopen week met de Panama Papers tal van fiscale slimmerds met de billen bloot gingen. Allicht wordt die wens werkelijkheid. Want centen en ethiek mogen dan zelden samengaan, er is wel degelijk iets aan het bewegen.

Het zijn, hoe massaal en grootschalig ook, relieken uit een ver verleden, die totaal niet meer representatief zijn. De Panama Papers als laatste stuiptrekkingen van een systeem waar geen enkele goed boerende bedrijfsleider uit West-Vlaanderen, laat staan een welmenende Limburgse bakker, zich vandaag nog aan zou wagen.

Gerd Goyvaerts, vennoot bij het gerenommeerde fiscale advocatenkantoor Tiberghien en gespecialiseerd in 'fiscale optimalisatie van het bedrijfsmatig en privévermogen van de Belgische ondernemer en vermogende particulier', klinkt behoorlijk stellig: "Ik kan de huidige verontwaardiging bij het grote publiek perfect begrijpen," zegt hij, "maar ze is puur gebaseerd op een overwegend foute perceptie. In de informatie die nu vanuit Panama gelekt is, zit bijzonder veel oude rommel, die soms zelfs teruggaat tot de jaren 70, toen de fiscale cultuur nog totaal anders was. Heel wat van de namen die nu gelekt zijn, zullen fiscaal intussen al volledig in regel zijn.

"Alleen: dit is een work in progress. Zwitserland en Luxemburg bijvoorbeeld zijn hun bankbeleid pas een drietal jaren terug op een volledig andere leest gaan schoeien. Klanten van wie vermoed werd dat ze hun inkomsten niet aangegeven hadden, kregen een brief in de bus met de vraag hun zaken te regulariseren. Een aantal Amerikaanse klanten werd intussen zelfs zonder veel omhaal aan de deur gezet. Er is de voorbije jaren dus wel degelijk al flink wat veranderd.

"Onze ervaring in deze is dan ook dat de huidige generatie ondernemers echt niet meer bezig is met dit soort constructies. Wij verlenen fiscaal advies rond handelstransacties, maar het woord 'offshore' valt daarin gewoonweg niet meer, dat is voltooid verleden tijd.

"In de Europese banksector geldt vanaf 2017 of 2018 volledige transparantie, en alle ministers van Financiën rollen nu over elkaar heen in hun ijver om minstens de indruk te wekken dat ze er alles aan doen om ook de laatste achterpoortjes te sluiten. Als wij dit soort offshorevenootschappen nog tegenkomen, dan is het in de regularisaties, maar zeker niet meer in onze dagelijkse fiscale praktijk."

Amper 10 procent

Ze is op z'n minst verrassend, deze stelligheid, amper vijf dagen nadat er vanuit Midden-Amerika een derde wereldomvattende fiscale fraudezaak in amper twee jaar tijd kwam bovendrijven.

BBI-inspecteur Karel Anthonissen heeft er dan ook de nodige bedenkingen bij. "Ik wil de goede trouw van een advocatenkantoor als Tiberghien zeker niet in twijfel trekken: ik geloof best dat hun publiek niet langer dergelijke constructies in elkaar bokst. Maar tegelijk zitten zij en alle andere financiële planners hier te lande - genre Petercam en Optima - natuurlijk wel nog met duizenden klanten opgescheept waarvoor ze in het verleden wél dergelijke constructies hebben opgezet.

"Ik kan me dan ook niet van de indruk ontdoen dat er nu een soort propaganda-offensief op gang gekomen is, bedoeld om de nog altijd bijzonder onfris ruikende realiteit te verhullen. Vergeet niet dat de Panama Papers afkomstig zijn van een lek uit welgeteld één advocatenkantoor, terwijl er in Panama nog wel andere grote jongens goede zaken doen. Idem dito voor Swissleaks, enkele jaren terug. Daarbij ging het uitsluitend over gelekte data van de HSBC-bank, terwijl er nog veel meer banken van dat kaliber zijn die zich wellicht ook met dat soort onfrisse praktijken bezighielden. Of dat nog altijd doen.

"Nee, ik geloof niet in het verhaal als zou dit een restant uit een ver verleden zijn: ik vermoed dat we nog geen 10 procent van de realiteit gezien hebben. Het is dan ook de taak van banken en topfiscalisten om de overheid en de publieke opinie nu zo veel mogelijk te sussen: mocht ook die resterende 90 procent uitlekken, dan hebben zij pas écht een probleem."

Maatwerk

Toch lijkt er de voorbije jaren wel degelijk iets veranderd. Karel Anthonissen: "In Zwitserland zie je nu dat de banken die de Panamese constructies tot voor enkele jaren aanboden, daar intussen van teruggekomen zijn: alle kleine garnalen worden de deur gewezen en die komen nu bij ons aankloppen voor een regularisatie van pakweg 200.000 euro.

"De echt grote vissen daarentegen, die tientallen of honderden miljoenen naar belastingparadijzen overhevelden, die zien wij hier vooralsnog niet opduiken. Ik vermoed dan ook dat zij in Zwitserland wél nog altijd welkom blijven, zij het misschien eerder met constructies die de wettelijke fiscale toets kunnen doorstaan.

"Het net sluit zich almaar verder, en dus ontwikkelen topfiscalisten en banken nieuwe, uiterst gesofisticeerde fiscale spitstechnologie. Maatwerk zeg maar, voor de echt grote klanten. Zoiets is niet langer rendabel voor de kleine jongens. Voor hen is de speelruimte de voorbije jaren zeker kleiner geworden, op dat vlak ben ik vandaag dus wel degelijk een stuk optimistischer gestemd."

Moeten we er ons dan maar bij neerleggen dat de multinationals en groten der aarde de fiscus altijd een stap voor zullen blijven, en van pure belastingontduiking gewoon overstappen op belastingontwijking? Legaal, maar in de ogen van de publieke opinie doorgaans nog altijd extreem onrechtvaardig?

"Nee, toch niet", zegt Anthonissen. "Veel zal afhangen van de politieke wil om ook hen aan te pakken. Die politieke wil kan op zijn beurt dan weer worden opgepookt door de druk vanuit de publieke opinie. Ik spreek uit ervaring wanneer ik zeg dat er soms manifeste politieke onwil bestaat om publieke figuren of bedrijven met goede connecties harder aan te pakken."

"Dit wordt hoe dan ook hét debat van de toekomst", vindt ook Bart Peeters, die aan de UGent Fiscaal Recht doceert. "Nieuwe Europese richtlijnen, onder meer rond de verplichte uitwisseling van bankgegevens en rond de verplichte bekendmaking van fiscale rulings door de lidstaten, zullen de speelruimte voor pure belastingontduiking almaar verder inperken.

"Ook het binnen het kader van de OESO opgerichte Global Forum ontwikkelt standaarden om de uitwisseling van financiële informatie nog sterk op te drijven. Landen die weigeren hieraan mee te werken, worden met naam en toenaam genoemd, waardoor de publieke druk daarop sterk wordt opgevoerd.

"Vanuit de vaststelling dat de grote jongens altijd en overal op zoek zullen blijven gaan naar nieuwe constructies en 'fiscale optimalisaties', is het dus niet ondenkbaar dat het debat almaar meer zal verschuiven naar de strijd tegen maximale belastingontwijking."

Aversie

"Mijn jarenlange ervaring leert me dat er bij de grote vermogens een haast aangeboren aversie leeft tegen het betalen van belastingen - het zit hen bijna in de genen, zou je soms denken", stelt Luc De Broe, hoogleraar Fiscaal Recht aan de KU Leuven en vennoot bij het advocatenkantoor Laga. "De kans is dus niet denkbeeldig dat zij, ook legaal, zullen blijven proberen om zo weinig mogelijk aan de fiscus te gunnen.

"Dat lijkt bijzonder onrechtvaardig, maar het goede nieuws is wel dat daar sinds kort ook wettelijk tegen kan worden opgetreden. Een nieuwe antimisbruikbepaling in de wet voorziet dat fiscale constructies die indruisen tegen de geest van de wet - lees: onrechtvaardig zouden kunnen overkomen - niet langer door de fiscus moeten worden geaccepteerd.

"Oké, dat is voor interpretatie vatbaar, maar de wetgever viseert hiermee heel duidelijk die constructies waarvoor geen enkele economische of zakelijke uitleg bestaat en die dus louter opgezet zijn om belastingen te ontwijken. De fiscus mag die structuren voortaan negeren, zowel in de inkomstenbelasting als in de successiebelasting. We zien dus dat er in ons land stilaan ook legale instrumenten opduiken tegen extreme fiscale planning."

Ook internationaal lijkt er op dat vlak een kentering in de maak. In 2012 werd de OESO door de G20 gemandateerd om ook - legale - belastingontwijking in detail te gaan bestuderen en in kaart brengen, wat resulteerde in een uitgebreid actieplan: BEPS (Base Erosion and Profit Shifting). Uitgangspunt daarvoor was de overtuiging dat ook die legale belastingontwijking, vooral door multinationals, vandaag vaak onrechtvaardig ver gaat en dus in zekere mate zal moeten worden ingedijkt. Bedoeling is om een aantal concrete voorstellen en ingrepen uit dit actieplan nu ook te integreren in nationale wetgeving en in internationale verdragen.

"Ik krijg alvast signalen dat het huidige Nederlandse EU-voorzitterschap er alles aan doet om hierover nog dit jaar een politiek akkoord te bereiken", geeft Luc De Broe nog aan. "Een belangrijke kanttekening daarbij is uiteraard dat Europa de hele wereld niet is. Buiten Europa blijven er enkele semi-belastingparadijzen floreren, en dat blijven de zwakke plekken in het geheel. Zolang al die niet-Europese belastingparadijzen zich niet bereid tonen om ook alle fiscale data uit te wisselen, zullen particulieren en bedrijven daar de grenzen van de wet blijven opzoeken."

Hong Kong

Een mooi voorbeeld daarvan is Hongkong. De Chinese stadstaat figureerde vorig jaar op een prominente tweede plaats in de Financial Secrecy Index - de plaatsen op deze planeet waar het goed én discreet zakendoen is, zeg maar - van het wereldwijde Tax Justice Network. Ze duikt ook op in de zwarte lijst met belasting-paradijzen van de Europese Commissie.

Die twijfelachtige eer heeft de stad onder meer te danken aan haar zogeheten territoriale belastingsysteem: vennootschappen die in Hongkong geregistreerd staan, worden enkel belast op de winst op hun lokale activiteiten, niet op die in het buitenland. Koppel dat gegeven aan een droomlocatie en een grote financiële stabiliteit, en je begrijpt meteen waarom Hongkong bijzonder in trek is bij bedrijven die er op uit zijn zo weinig mogelijk belastingen te betalen. Ook, en vooral, wanneer ze ter plekke helemaal géén business doen.

Andere bronnen zien het probleem met Hongkong dan weer helemaal niet. Jazeker, de stad is een belangrijke financiële hub, de thuishaven ook van de tweede belangrijkste beurs van Azië. En inderdaad, in 2015 kon Hongkong prat gaan op de hoogste concentratie aan superrijken op deze aardbol: per honderdduizend huishoudens telde Hongkong er 15,3 die over een persoonlijk fortuin van minstens 100 miljoen dollar beschikken.

Is het dan niet normaal dat fiscalisten, grote bedrijven en topbankiers zich hier als een vis in het water voelen, zo klinkt het. Meer nog, ons land heeft met Hongkong zelfs een dubbel belastingverdrag afgesloten, hoe zou dit dan te rijmen vallen met belastingontduiking?

"Voor pakweg een grote Belgische scheepsbouwer die wereldwijd actief is, valt het perfect te verdedigen om zich daar te registreren als bedrijf", stelt Karel Anthonissen. "In dat geval gaat het over een reële uitvlagging, die in niets te vergelijken valt met al die fictieve uitvlaggingen waarvan de Panama Papers bol staan. Die Belgische scheepsbouwer, maar net zo goed een Belgische busbouwer die naar Oost-Europa uitwijkt, bewandelt misschien het slappe koord, maar kan in het slechtste geval beschuldigd worden van belastingontwijking.

"Maar hoeveel begrip moeten we opbrengen voor een Belgisch bedrijf dat daar geregistreerd staat, maar weinig of geen lokale of Aziatische activiteiten heeft? Is dit ook vanuit moreel oogpunt nog langer verdedigbaar?"

Fiscale ethiek

Centen en ethiek: ze gaan zelden samen, maar toch lijkt er de laatste jaren wel degelijk iets te bewegen.

"Fiscaliteit is vandaag in de bedrijfswereld een boardroom-thema geworden", geeft Luc De Broe aan. "Daarmee bedoel ik: het fiscale beleid wordt vandaag op het allerhoogste niveau bepaald, terwijl het tot voor kort enkel de fiscalisten en de financieel directeur waren die de lijnen uitzetten.

"Een ander voorbeeld: aan de KU Leuven zijn we vorig jaar in onze master Fiscaliteit ook gestart met een vak Fiscale Ethiek. Net omdat we onze studenten ook bewust willen maken van het feit dat fiscaliteit anno 2016 toch net iets méér is dan zomaar de keuze voor de minst belaste weg.

"Dit alles zegt dus wel iets, maar je zult me niet horen beweren dat bedrijven zich nu allemaal massaal inschrijven in een ethisch fiscaal beleid. Dat is dan weer nog enkele bruggen te ver, vrees ik. Een echt consumentenbedrijf als Ikea maakte de voorbije maanden nu niet bepaald een goede beurt met allerlei vergezochte fiscale constructies, maar hoeveel klanten zouden Ikea daarvoor nu echt links hebben laten liggen?"

Business as usual dan maar weer, vanaf volgende week? "Toch niet", vindt moraalfilosoof Ignaas Devisch. "Ook het Panamese stof zal binnenkort ongetwijfeld gaan liggen, maar elk nieuw schandaal verlaagt de publieke-tolerantiedrempel weer wat meer. Het grote publiek zal het almaar minder pikken dat we moeten blijven besparen op pakweg de sociale zekerheid, terwijl mensen die zich bovenin de samenleving bewegen ongestraft de zwarte of grijze zone kunnen blijven opzoeken.

"Ik denk dus dat er vanuit politieke hoek echt zwaarder moet worden ingezet op fraudebestrijding, ook in domeinen waar dit soms heel moeilijk te controleren valt. Als we vinden dat we daarvoor te weinig middelen hebben, dan moeten we die wellicht creëren. En zelfs als er in de toekomst nieuwe fiscale constructies opduiken die volgens de letter van de wet misschien wel legaal zijn, maar die toch botsen met het algemene rechtvaardigheidsgevoel, dan moeten we gewoon de moed hebben om dat systeem aan te passen. Ik geloof niet dat overheden nog langer moeten meestappen in de 'genetische' afwijkingen van de rijken der aarde. (lacht)

"Ik herinner me nog de uitspraak van Marc Coucke dat hij geen zin had om zijn centen in de bodemloze put van de Belgische staat te storten. Nu, ik vind niet dat rijke mensen anno 2016 soeverein moeten kunnen beslissen waaraan ze hun centen willen besteden, of niet besteden. Hoeveel bedrijven hebben als start-up niet dankbaar gebruikgemaakt van subsidies, uitgekeerd door diezelfde staat? Ik kan me voorstellen dat welvarende mensen weinig zin hebben om hun zuur- en zelfverdiende centen deels af te staan aan de overheid, maar het is de overheid die dat soort solidariteit desnoods maar moet afdwingen."

Moraal van het verhaal

Toch ziet ook Devisch wel wat licht aan het einde van de tunnel. "Ik ga regelmatig lezingen geven bij bedrijven, en merk dat er wel degelijk een mentaliteitswijziging op gang komt. De zogeheten corporate social responsability wint overal terrein, vanuit de overtuiging dat een duurzame langetermijnstrategie alleen maar geloofwaardig is als je je als bedrijf ook binnen een bepaald ethisch kader wilt bewegen. Want wat ben je met hogere winstmarges op korte termijn, als je daardoor op langere termijn gedwongen wordt om met je centen weg te vluchten naar hoogst onzekere of weinig stabiele exotische bestemmingen?"

Misschien is dit dan ook wel de ultieme moraal van dit verhaal: niemand, zelfs niet de Inbevs of Messi's van deze wereld, kan nu nog voorspellen waar het volgende lek zal opduiken. Dat zou zelfs zomaar eens in Hongkong kunnen gebeuren.

Als de Swissleaks, Luxleaks en Panama Papers iets hebben aangetoond, is het dat wel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234