Donderdag 09/07/2020

InterviewHans Bruyninckx

‘De pandemie zet eerder een domper op groene vooruitgang’

Hans Bruyninckx, directeur van het Europees Milieuagentschap. ‘Het is niet omdat het nu zoveel stiller is in de stad en omdat de lucht zoveel schoner is, dat we plots ook een beleid hebben om onze mobiliteit straks om te gooien.’ Beeld ID FRED DEBROCK

Nu homo sapiens in zijn kot zit, zakken de luchtvervuiling en CO2-uitstoot sterk en heroveren dieren en planten hun plek. ‘Daar mogen we ons niet op verkijken’, waarschuwt Hans Bruyninckx, directeur van het Europees Milieuagentschap. ‘De pandemie zet eerder een domper op groene vooruitgang.’

Hoe onwaarschijnlijk ook: ‘het virus’ dat aan zijn wereldreis bezig is, levert ook hoeraberichten op. Dat de smog in metropolen is verdwenen. Dat de witte condensatiestrepen die vliegtuigen veroorzaken, zijn verdwenen, waardoor de zon feller schijnt en de atmosfeer minder opwarmt. En dat de uitstoot van broeikasgassen en fijn stof kelderen, nu we ons niet meer verplaatsen en fabrieken nauwelijks nog draaien. Mensen over de hele wereld getuigen over dieren die ze ‘voor het virus’ nauwelijks of nooit zagen. Zoals vossen die door de stad struinen of aalscholvers die terugkeren naar Venetië, nu het water in de kanalen er weer helder is en ze vissen om op te jagen kunnen zien.

Het lijkt een onwezenlijke lentedroom voor Hans Bruyninckx en zijn team van het Europees Milieuagentschap. Alsof ‘het virus’ de milieuproblemen die zij bestuderen en die vaak zo moeilijk oplosbaar lijken, heeft weggetoverd. Meestal heeft het ruim 200-koppige team in Kopenhagen eerder slecht dan goed nieuws te melden. Ook in de laatste grote analyse van eind vorig jaar stonden de meeste grafieken, parameters en criteria op rood. Als er verbetering opduikt, gaat het vaak om een half procent. Maar vandaag kan het agentschap op basis van gegevens van meer dan 3.000 meetstations melden dat bepaalde vervuiling met ruim de helft is geslonken.

Hans Bruyninckx

- Geboren in Schoten in 1964

- Studeerde politieke wetenschappen en ontwikkelingswetenschappen

- Was professor aan het Instituut voor Internationaal en Europees Beleid van de faculteit sociale wetenschappen (KU Leuven).

- Was algemeen directeur van het HIVA, het Leuvense onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving.

- Was voorzitter van de Bond Beter Leefmilieu.

- Is sinds eind 2012 directeur van het Europees Milieuagentschap

Wat zien jullie op dit moment?

Bruyninckx: “De luchtvervuiling neemt scherp af doordat wegtransport en luchtverkeer zo goed als lam liggen. In Barcelona zien we bijvoorbeeld dat de niveaus aan stikstofdioxide tussen 16 en 22 maart met 40 procent zijn gedaald tegenover de week voor de lockdown. In vergelijking met diezelfde week vorig jaar liggen de niveaus 55 procent lager. Ook in Madrid en Lissabon zijn er zulke scherpe dalingen. We weten zo goed als zeker dat dat ook voor fijn stof zal gelden. Dat komt uit ongeveer dezelfde bronnen en in China zijn reducties van 20 tot 30 procent gemeten. Idem met de CO2-uitstoot. De exacte cijfers voor Europa zijn er nog niet, maar dat zal wellicht ook een aanzienlijke daling zijn.”

Zijn er nog andere effecten?

“Ja, er is nu ook minder waterstress (verhouding van de aanvoer tegenover het verbruik, BDB) en de fiks verminderde economische activiteit is ook heilzaam voor de waterkwaliteit. Nog een effect zal de stedelingen al zijn opgevallen. Het is nu stiller. Geluidsoverlast komt vooral uit verkeer en is een erg onderschatte doder. Zo’n 12.000 Europeanen per jaar sterven er vroegtijdig aan. Nu kunnen mensen aan den lijve ondervinden hoe zwaar geluidslast in normale tijden weegt.”

Hans Bruyninckx van het Europees Milieuagentschap. ‘Ook tijdens de financiële crisis van 2008 was er een CO2-daling. Die is daarna weer helemaal ongedaan gemaakt.’ Beeld ID FRED DEBROCK

Velen worden vandaag vrolijk van hoe de natuur nu herademt. Hoe kijkt u daarnaar?

“Ik begrijp dat mensen zich nu vastklampen aan iets positiefs. Merken dat de natuur opleeft, is een mooie ervaring en een krachtig beeld dat we zouden moeten kunnen vasthouden voor straks, na de pandemie. Als we onze mobiliteit kunnen omgooien, dan zou wat we nu ervaren ook echt deel van onze normale realiteit kunnen uitmaken. Zelfs wanneer de economie weer zal draaien en de scholen weer open zullen zijn.

“Positief is ook dat iedereen nu ondervindt hoe onze levens in de geglobaliseerde wereld heel erg samenhangen met wat in de natuur gebeurt. Anderzijds beseffen we nu beter hoe we meer afhankelijk van complexe systemen dan we denken, zo leert bijvoorbeeld het tekort aan mondmaskers nu. En we zijn ook kwetsbaar. Eén virus kan die grote, ingewikkelde ketting van vervoer, handel, economie op wereldschaal zo onderuithalen. Dat we afhankelijk en kwetsbaar zijn, is een essentieel inzicht om ook de klimaatcrisis het hoofd te kunnen bieden.”

Wat betekenen de weldadige effecten voor het milieu en klimaat zelf ?

“Niet veel. Ik deel het naïeve optimisme daarover niet. Dit zijn enkel onbedoelde neveneffecten van een crisis die jammer genoeg heel erg inhakt op de samenleving. Het is niet omdat het nu zoveel stiller is in de stad en omdat de lucht zoveel schoner is, dat we plots ook een beleid hebben om onze mobiliteit straks om te gooien. 

“Het is ook niet omdat de CO2-uitstoot nu zakt, dat het klimaat gered is. Dat is een dynamiek die veel fundamenteler is. Zelfs al zouden we nu een heel jaar niets meer uitstoten, dan nog zal de aarde blijven opwarmen. Ook tijdens de financiële crisis van 2008 was er een daling. Die is daarna weer helemaal ongedaan gemaakt. Door de CO2-daling nu zal de toename van de uitstoot alleen tijdelijk wat trager zijn. Ondertussen blijft de te hoge CO2-concentratie in de atmosfeer zitten en blijft de zeespiegel stijgen.”

Sommige analisten vermoeden dat de relance extra hard zal ingezet worden, waardoor het nettoresultaat voor milieu en klimaat zelfs negatief zou uitvallen, zoals na 2008.

“Ik deel dat vermoeden niet, maar het doet er niet zoveel toe. Alleen al terugkeren naar de toestand van hiervoor vereist enorme economische inspanningen. Miljoenen mensen zijn tijdelijk werkloos. Deze dip is een pak zwaarder dan in 2008 en zal misschien langer aanhouden. We gaan met overheidssteun en privékapitaal trachten de grootste maatschappelijke kosten te verzachten. 

“Ik hoop dat we die investeringen gaan maken met een langetermijnperspectief op duurzaamheid. Als we de logica van economische ondersteuning in deze crisistijd aan die visie kunnen koppelen, plukken we daar later de vruchten van. Dat vereist weldoordachte en ambitieuze plannen en investeringen. Zo is de European Green Deal (het grote duurzaamheidsplan van Europa, BDB) een investeringsstrategie. Maar ik vrees dat we nu aan crisismanagement doen en de fundamentele veranderingen die nodig zijn door de pandemie minder aandacht krijgen. ”

Hans Bruyninckx: ‘Teruggaan naar business as usual zou heel erg dom zijn, want dan gaan we twee keer betalen. Eén keer om te herstellen van de pandemie en dan nog een keer om de klimaatcrisis het hoofd te bieden.’ Beeld EPA

Dat terwijl klimaat en milieu net voor de pandemie veel aandacht kregen. Hoe verteren jullie dat dat plots niet meer zo is?

“Onze thema’s staan nu inderdaad in de schaduw. De grote VN-biodiversiteitstop in China (voorzien voor oktober, BDB) is uitgesteld. De VN-klimaattop in Glasgow (voorzien voor november) eveneens. Maar wij zijn nu toch vooral bezig met deze gezondheidscrisis te overleven. Het is doodnormaal dat alle aandacht nu naar deze pandemie gaat. Onze ogen zijn nu bijvoorbeeld ook niet gericht op wat in Syrië gebeurt. Het is misschien frustrerend voor wie met andere dwingende thema’s bezig is. Maar wij beseffen dat de problemen waarin wij gespecialiseerd zijn zeker niet verdwijnen na de pandemie. Ze zullen onze aandacht nog heel vaak dwingend opeisen.”

Omdat we nu veel meer thuis werken en letterlijk anders gaan leven, is dit het begin van een grote groene transformatie, zo hoor je nu ook.

“Ik ben niet overtuigd van het idee dat de pandemie een grote groene reset inzet. Vele mensen lijden zware verliezen, kleine zelfstandigen gaan overkop. Dat kun je toch niet zomaar negeren? Dat is geen basis voor een ecologische levenswijze. Dat zijn sociale drama’s. En ja, we werken meer thuis. Maar dat kan alleen als je voldoende ruimte hebt en je gezin daarop kunt afstellen. Dat is zeker niet voor iedereen zo. Ik acht de kans niet gering dat de valse tegenstelling tussen economie en ecologie door deze situatie nog meer aandacht zal krijgen. Je ziet dat nu al in het debat over de toekomst van de luchtvaart: gaan we in ruil voor financiële steun de vrijstelling van kerosinebelasting op tafel leggen? Dat zou voor het klimaatbeleid een goeie zaak zijn.”

Ondertussen lijken de Visegrad-landen – Hongarije, Polen, Slovakije en Tsjechië – de pandemie alvast aan te grijpen om de European Green Deal on hold te zetten.

“Ja, het is erg waarschijnlijk dat sommigen dat zullen proberen. We moeten daar realistisch in zijn. Je kan niet verwachten dat milieu en klimaat nu de eerste bekommernis zijn. Mensen, bedrijven en landen zijn bezig met overleven. We zullen hier toch eerst een beetje moeten uitklimmen.

“Tegelijkertijd ben ik niet zo pessimistisch als het gaat over de Green Deal. Sommigen zeggen dat die nu op de tweede of derde plaats komt in plaats van op de eerste, waar de nieuwe Europese Commissie hem had gezet. Ik ben het daar niet mee eens. Die deal is namelijk sowieso een enorm investeringsmechanisme (goed voor duizend miljard euro, BDB). Dat soort financiële hefbomen die enorm veel geld in de economie injecteren, is precies wat we nu nodig hebben.

“Dus gelukkig is er nu die deze deal. In de crisis van 2008 zijn miljarden publiek en privé geld ingezet om de grote nood lenigen. Toen hield men daarbij geen enkele rekening met duurzaamheid. Nu voorziet de Green Deal veel centen gekoppeld aan een resem groene voorwaarden. Dat is een uitgelezen manier om de middelen die nu toch geïnvesteerd moeten worden zodanig te sturen dat de relance alvast ook groen genoeg is. Doe je dat niet, dan gaan we terug naar business as usual en dat zou heel erg dom zijn, want dan gaan we twee keer betalen. Eén keer om te herstellen van de pandemie en dan nog een keer om de klimaatcrisis het hoofd te bieden. Ik denk dat niemand dat een goed plan kan vinden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234