Maandag 28/09/2020

InterviewYuval Noah Harari

‘De oude wetten van de geschiedenis zijn door de coronacrisis niet meer van kracht’

Beeld BELGA

‘Politici kunnen nu in enkele dagen voor elkaar krijgen waar ze anders jaren voor moeten ijveren.’ Yuval Noah Harari (44), professor middeleeuwse geschiedenis aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem en schrijver van de bestsellers Sapiens en Homo Deus, ziet in de coronacrisis gevaren voor de democratie, maar ook kansen. ‘Deze crisis heeft toegeslagen op een moment dat we wereldleiders hebben die duidelijk niet opgewassen zijn tegen hun taak. We moeten hopen dat de kiezers zich straks herinneren wat er nu gebeurt.’

In de 14de eeuw brachten Europese handelsreizigers de builenpest mee uit China via de zijderoute. Die kostte bijna de helft van de bevolking het leven, maar leidde tot een enorme sociale omwenteling die de renaissance mogelijk maakte. Door een nijpend tekort aan arbeidskrachten konden werknemers hogere lonen en sociale rechten eisen, waardoor er een einde kwam aan het feodale stelsel. Ziet u, afgezien van de sterftecijfers, gelijkenissen met vandaag?

“De coronacrisis is een cruciale fase in de geschiedenis van de mensheid, omdat ze gevolgen heeft voor alle aspecten van onze moderne samenleving. De overheden en internationale organisaties zien zich genoodzaakt gigantische sociale experimenten uit te voeren die de wereld de komende decennia ingrijpend zullen beïnvloeden.

“Nemen we als voorbeeld wat er nu gebeurt aan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem. Daar woedt al jaren een verhit debat over lesgeven via het internet in plaats van in de auditoria. Die manier van lesgeven confronteert je met een aantal problemen en de bezwaren zijn legio, met als gevolg dat er nooit knopen zijn doorgehakt. Nu de Israëlische regering alle campussen heeft gesloten om de verspreiding van het virus tegen te gaan, móést de universiteit wel een systeem uitwerken zodat we online konden lesgeven. Ik doe het nu zelf en dat gaat prima. Ik kan me niet inbeelden dat de universiteit de klok zal terugdraaien als de coronacrisis achter de rug is.

“Een ander voorbeeld: sommige deskundigen ijveren al jaren voor de invoering van het basisinkomen. Bijna alle politici ter wereld vinden dat een naïef idee en weigeren er zelfs op microschaal mee te experimenteren. Maar door deze pandemie denkt zelfs de ultraconservatieve administratie in de VS erover na om elke Amerikaan een basisloon uit te keren voor de duur van de coronacrisis. Wat zal daar het resultaat van zijn? Op dit moment kan niemand dat voorspellen, maar er zullen lessen uit worden getrokken, en de socio-economische systemen van vandaag kunnen compleet veranderen.

“Nog een voorbeeld: we zouden robots onze ouderen en zieken kunnen laten verzorgen. Ook daar zijn nog veel obstakels te overwinnen en is de ervaring beperkt, maar nu er wereldwijd dringend nood is aan verzorgend personeel, beseft men dat robots, die nooit moe worden en ook niet besmet kunnen raken, een deel van de oplossing kunnen zijn. Een aantal ziekenhuizen zal ze nu inzetten voor een toenemend aantal taken. Zullen die machines weer op zolder belanden na de crisis? Dat durf ik te betwijfelen. Het is veel waarschijnlijker dat op zijn minst een aantal van die robots in gebruik zullen blijven, en dat de crisis de robotisering van sommige beroepen zal versnellen.

“Dezelfde evolutie zie je ook in andere sectoren. Het is onmogelijk te voorspellen welke ervaringen positief zullen uitdraaien, of welke impact ze zullen hebben op de samenleving. Sowieso zijn we door de coronacrisis op een historisch keerpunt aanbeland. De oude wetten van de geschiedenis zijn niet meer van kracht. Sinds enkele weken is het onmogelijke niet langer onmogelijk. Dat betekent dat we extreem voorzichtig moeten zijn, maar ook dat we moeten durven te dromen.

“In periodes zoals deze kunnen tirannen en dictators de macht grijpen, maar evengoed kunnen lang verhoopte hervormingen er eindelijk doorgeduwd worden, en onrechtvaardige systemen rechtgetrokken. Tegen het einde van dit jaar zullen we in een compleet nieuwe wereld leven. En we kunnen alleen maar hopen dat het een betere wereld zal zijn.”

‘Veel noodmaatregelen op de korte termijn zullen permanent deel van ons leven uitmaken’, hebt u onlangs in The Financial Times geschreven. ‘Volledige landen zijn proefkonijnen voor sociale experimenten op een ongeziene schaal.’ Heeft iemand die onder controle?

“Sommige sociale experimenten ontstaan onder druk van de omstandigheden, om een probleem op te lossen. Andere zijn zorgvuldig opgezet van bovenaf. Iemand heeft dan gekozen welk sociaal experiment hij wil uitvoeren, en onder welke voorwaarden. De politiek is dus van groter belang dan ooit tevoren. Politici beschikken nu over een enorme macht: ze kunnen in enkele dagen voor elkaar krijgen waar ze anders jaren voor moeten ijveren.

“Neem bijvoorbeeld de cultuur. In mijn land, Israël, balanceren bijna alle culturele instellingen op de rand van het bankroet. De toneelhuizen, de musea, de dansgezelschappen... De regering zal ze te hulp moeten schieten, zoals ze ook de horeca en de luchtvaartmaatschappijen wil redden. Maar als ze ervoor kiest alleen die instellingen te steunen die ze de moeite waard vindt – wat niet uit te sluiten valt – dan zal het culturele landschap er over enkele maanden helemaal anders uitzien.

“Eigenlijk zijn we getuige van een ironische paradox: hoe meer de mensheid erop vooruitgaat, hoe meer problemen zich zullen voordoen. In de 14de eeuw was de gezondheidszorg in Europa primitief tot onbestaande, niemand ontving een schadevergoeding van de staat, overal was er geweld, de corruptie tierde welig en opeenvolgende hongersnoden teisterden de bevolking. Als het coronavirus daar en toen was opgedoken in de plaats van de builenpest, wie zou zich daar dan zorgen over gemaakt hebben? Niemand. Als 1 procent van de bevolking was gestorven aan een besmettelijke ziekte, zou iedereen dat perfect normaal gevonden hebben. In de moderne samenleving is het leven van de bevolking onvoorstelbaar verbeterd dankzij uitgebreide voorzieningen zoals ziekenhuizen en scholen, maar tegelijk is de maatschappij veel kwetsbaarder geworden. Door de kleinste epidemie kunnen we veel verworvenheden verliezen.”

DICTATUUR

Volgens Harari hangt onze toekomst af van de antwoorden die we op de coronacrisis formuleren. Op wereldschaal gaat het over de keuze tussen een samenleving die de bevolking een zeer grote autonomie garandeert en een totalitaire samenleving. Twee voorbeelden van die laatste zijn volgens hem de controle die de Chinese overheid uitoefent op de zieken, via apps die het mogelijk maken elke burger te volgen die ervan verdacht wordt drager van het coronavirus te zijn, en de beslissing van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu om daarvoor technologie te gebruiken die ook ingezet wordt tegen terroristen.

Kunnen we de ideologische politiek van de Chinese communistische partij vergelijken met de geïmproviseerde aanpak van de Israëlische eerste minister? Zo ja, is dat dan een voorbeeld van zo’n gevaarlijk sociaal experiment waarover u het daarnet had?

“Ik twijfel er geen ogenblik aan dat de mensheid het coronavirus zal overwinnen, maar ik ben bang dat we tegelijk door de knieën zullen gaan voor onze innerlijke demonen. Zelfs democratieën kunnen makkelijk in dictaturen veranderen onder het mom van de bescherming van de volksgezondheid, en dat is geen vage dreiging: ik zie dat proces zich op dit eigenste ogenblik voltrekken in Israël. Wanneer de Franse president Emmanuel Macron een nooddecreet afkondigt, is dat wettelijk, want hij is democratisch verkozen. De situatie van Netanyahu is anders: hij heeft de voorbije verkiezingen verloren en staat nu aan het hoofd van een overgangsregering. Maar in naam van de strijd tegen het coronavirus heeft hij geprobeerd het parlement te sluiten om zo zonder enige democratische controle nooddecreten te kunnen uitvaardigen. Hij ondervindt nog weerstand, maar op dit ogenblik weet niemand welke richting het zal uitgaan. Als hij in zijn opzet slaagt, is Israël niet langer een democratie. En zelfs als die dictatuur niet langer dan een paar maanden duurt, kan ze catastrofaal zijn, want enkele maanden volstaan om willekeurig tientallen miljarden uit te delen en de arbeidsmarkt, het onderwijssysteem en het culturele landschap definitief te veranderen.”

ALGORITMES ALOM

In een essay in The Financial Times schetste Yuval Noah Harari recent een toekomst waarin de overheid over algoritmes beschikt waardoor ze beter op de hoogte is van onze gezondheid dan wijzelf: ze zal weten wie we ontmoet hebben en waar we overal zijn geweest. Op die manier kunnen besmettingshaarden snel opgespoord en ingedamd worden. Dat is een vooruitgang, ware het niet dat die algoritmes ook in staat zijn onze lichaamstemperatuur te analyseren, onze hartslag en dus ook onze emotionele reacties, bijvoorbeeld tijdens de toespraak van een politicus of een tv-debat. De prijs die we betalen voor medische veiligheid, is dat de overheden en instellingen die die algoritmes beheren, onze emoties kunnen manipuleren met zo’n precisie dat ze de praktijken van Cambridge Analytica tijdens de jongste Amerikaanse presidentsverkiezingen kinderspel doen lijken. Om zo’n ontsporing te voorkomen, zegt Harari, moet de bevolking goed geïnformeerd zijn en een groot gevoel voor burgerzin tonen. Daarvoor moet ze de media en de overheidsdiensten kunnen vertrouwen.

Maar is het in een informatietijdperk als het onze, waarin we overspoeld worden door data en politici niet langer het volste vertrouwen genieten, nog mogelijk om de media te vertrouwen, om over de overheid nog maar te zwijgen?

“Zoiets kun je in volle crisis vanzelfsprekend niet van de ene dag op de andere voor elkaar krijgen. Je moet daar zwaar in investeren en er de tijd voor nemen. Maar een samenleving die beschikt over gereputeerde instellingen en die haar burgers degelijk kan opleiden, zal een epidemie altijd beter het hoofd kunnen bieden dan een dictatuur, die zich vooral moet concentreren op het bewaken van een onwetende bevolking. Dat populistische politici in veel landen met opzet het vertrouwen van de bevolking in de wetenschap, de media en de overheid hebben ondermijnd, is natuurlijk problematisch. Zonder dat vertrouwen weten de mensen niet wat ze moeten doen. Maar ik denk niet dat een autoritair regime de oplossing kan zijn, integendeel.”

Volgens u kunnen we deze crisis alleen overwinnen als de internationale gemeenschap solidair is. Wat zegt u dan tegen de mensen voor wie de pandemie een logisch gevolg is van de verregaande globalisering? Moeten we echt zo afhankelijk blijven van China? Kunnen we wel samenwerken met het Rusland van Poetin of het Amerika van Trump?

“Sommigen vinden dat we de oplossing in deglobalisering moeten zoeken. Dat lijkt me een fatale vergissing. Ik wil u eraan herinneren dat er lang voor de globalisering epidemieën zijn geweest. Het verschil is dat virussen in de middeleeuwen met de snelheid van een trekpaard reisden. Meestal besmetten ze dorpen en kleine steden, en toch zijn plagen zoals de pest veel moorddadiger geweest dan de virussen van vandaag. Als we ons echt tegen epidemieën willen beschermen door ons te isoleren, zullen we niet moeten terugkeren naar de middeleeuwen, maar naar de steentijd. Dat was het laatste tijdperk waarin de mensen beschermd waren tegen epidemieën, voor zover we weten. De reden daarvoor is simpelweg dat er erg weinig mensen waren, en dat de bevolkingsgroepen zelden met elkaar in contact kwamen.

“Het tegengif voor epidemieën is niet isolationisme of afzondering, maar samenwerking en de uitwisseling van informatie. Het grote voordeel dat de mens op virussen heeft, is zijn vermogen om doeltreffend samen te werken. Een coronavirus in China en een coronavirus in de VS kunnen elkaar geen tips geven over hoe ze hun gastheren het best kunnen besmetten. Maar China kan de VS wel één en ander leren over het virus en hoe je het kunt bestrijden, het kan experts en materiaal sturen om te helpen, en het virus zal daar niets tegen kunnen beginnen. Jammer genoeg zijn we door het manifest gebrek aan wereldleiderschap niet in staat te profiteren van zo’n samenwerking.

“De politici die het vertrouwen van de bevolking in de instellingen hebben ondermijnd, hebben in één moeite door het geloof in internationale samenwerking gekelderd, en daarvoor betalen we een hoge prijs. De belangrijkste staatshoofden en regeringsleiders hadden al weken geleden moeten bijeenkomen om een wereldomvattend antwoord te formuleren op de economische malaise en de gezondheidscrisis die de hele planeet teisteren. Maar kun je Trump of Poetin wel vertrouwen? Ik denk het niet. Dat is de kern van het probleem. Deze crisis heeft toegeslagen op een moment dat we leiders hebben die duidelijk niet opgewassen zijn tegen hun taak. We kunnen alleen maar hopen dat er ergens alsnog een leider opstaat, of dat ngo’s het voortouw nemen. We moeten hopen dat de kiezers in de democratieën zich zullen herinneren wat er nu gebeurt, en dat ze zich bewust zijn van het gevaar dat schuilt in een stem voor xenofobe politici die niet in staat zijn een wereldwijde samenwerking op poten te zetten, waar we nu zo dringend nood aan hebben.”

Velen menen dat deze crisis de structurele zwakte van landen blootlegt, en dat die zullen evolueren naar sterkere staten – met China als alternatief voor het heersende neoliberalisme – dan wel een nationalistische versie. Deelt u die overtuiging?

“Dat hangt ervan af wat je onder een sterke staat verstaat. Als dat een nationalistische politiestaat is, dan uiteraard niet. Wat we nodig hebben, is een degelijke gezondheidszorg, gereputeerde wetenschappelijke instellingen, correcte informatie voor de bevolking en een wereldwijde solidariteit. Dat zijn de belangrijkste ingrediënten waarmee we deze epidemie en alle volgende kunnen overwinnen. Als je die niet hebt, beginnen mensen te dromen over dictators die hen kunnen redden en beschermen.”

Terrorisme, onverwachte pandemieën, de opwarming van de aarde: we leven in een disruptief tijdvak. Het onvoorspelbare lijkt de enige rode draad. Welk collectief verhaal is daar een antwoord op?

“De mensheid wordt geteisterd door existentiële bedreigingen – een mogelijke nucleaire oorlog, de klimaatverandering... – maar hysterisch worden zal ons niet helpen. Een betere basis is een correcte evaluatie van onze successen in het verleden: de vorige generaties hebben ons ziekenhuizen en scholen geschonken, ze hebben ons geleerd ons afval te beheren en informatie doeltreffend te verspreiden. Daarna moeten we objectief de gevaren inschatten waarmee we geconfronteerd worden en nagaan wat we ertegen kunnen beginnen. Het is aan onze generaties om niet alleen het coronavirus, maar ook de ecologische crisis aan te pakken. We mogen die verantwoordelijkheid niet uit de weg gaan. Ten slotte moeten we rotsvast geloven in de internationale solidariteit. Geen enkel land kan in zijn eentje de ernstige problemen oplossen waar we vandaag mee worden geconfronteerd. Die vragen om oplossingen op globaal niveau.”

© Le Point

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234