Donderdag 29/10/2020

De orka was nu wel vrij, maar toch niet zo blij

Er was 20 miljoen dollar ingezameld. Zes jaar lang deden biologen al het mogelijke om de ster uit 'Free Willy' ook in het echt de vrijheid terug te schenken. Toen het eindelijk zo ver was, zwom de orka naar een Noorse fjord, flapperde hij wat met zijn vinnen en maakte hij ritjes met kinderen op zijn rug

Keiko

1977 - 2003

Op het witte doek kwetterde hij van plezier, nadat de kinderen hem in Free Willy hadden geholpen om over de muur van het aquarium te springen. In het echt vond Keiko er helemaal niks aan. Kinderen op zijn rug, kunstjes maken en geaaid worden, dat was wat de orka wou. Maar dat plezier gunden zijn bevrijders hem niet. Nadat 20 miljoen dollar was ingezameld en een groep biologen de zwemmende Hollywood-ster zes jaar lang klaarstoomden om opnieuw een vrije walvis te worden, stierf Keiko vorige week vrijdag in een Noorse fjord aan een longontsteking.

'Dit was geen journalistiek. Als de 20/20-reporters werkelijk geïnteresseerd waren in de feiten over Keiko's resocialisatie-campagne, zouden ze een heleboel bewijzen hebben gevonden van het succes (...). Na een zomer in de zee was Keiko gezond, alert en aardig op weg naar, gedeeltelijk toch, een leven in de vrije natuur."

De tirade van biologe Naomi Rose van de Free Willy/Kiko Foundation tegen de Amerikaanse zender ABC is, als je wat doorklikt, - nog steeds terug te vinden op www.keiko.com. Journaliste Barbara Walters was begin vorig jaar na maandenlange research tot de pijnlijke conclusie gekomen dat de inspanningen om de stunt uit Free Willy in de praktijk te brengen uitgedraaid was op één grote flop: "Dit is een verhaal van goede bedoelingen dat wel eens heel slecht zou kunnen aflopen."

Vandaag valt moeilijk te betwisten dat ABC het bij het rechte eind had.

Keiko werd in 1979 gevangen voor de kust van IJsland. De orka was toen, denkt men, twee jaar oud. Na drie jaar lang kijklustigen te hebben vermaakt in een reusachtig aquarium in IJsland, werd hij gekocht door het attractiepark Marineland in het Canadese Ontario, van waaruit hij in 1985 verhuisde naar het attractiepark Reino Aventura in Mexico. Keiko was erg handelbaar, scheen van mensen te houden en voerde braafjes alle kunstjes op die hem waren aangeleerd. Dat was ook de bonzen van Warner Bros opgevallen, toen ze op zoek waren naar een orka om te figureren in Free Willy, een film waarin een stel kinderen een orka de weg naar de vrijheid wijst.

Free Willy werd een wereldhit. Maar volgens zijn latere redders werd het leven van het hoofdpersonage er hierdoor echter alleen ellendiger op. Er volgden twee sequels, beide gedraaid in het Mexicaanse attractiepark, waar Keiko tussen de films door de klok rond geld in het laatje moest brengen. "Hollywood gaf blijk van een ongelofelijke hypocrisie", vindt Michel Vandenbosch van Gaia. "De dollars stroomden binnen, maar de orka zelf werd geen dag rust gegund. In dat park in Mexico werd hij echt mishandeld. Ik heb daar ooit beelden van gezien. Vreselijk." Toch moet ook Vandenbosch erkennen: "Die films hebben wereldwijd generaties aan het nadenken gezet over dierenrechten. Dat is soms lastig om toe te geven, maar het is wel zo."

Nog voor de release van Free Willy III startte in de VS een campagne om wat op het witte doek was vertoond, in het echt te laten gebeuren. Er werd een internationale inzamelactie op touw gezet. De Free Willy/Kiko Foundation en The Humane Society of the United States (HSUS) oefenden zware druk uit op Warner Bros en Reino Aventura. Met succes. Niet alleen kregen ze in 1995 Keiko cadeau, maar daar bovenop nog een miljoenengift uit Hollywood. En de steun kwam van overal. Er zou 20 miljoen dollar worden ingezameld en de Amerikaanse luchtmacht legde in september 1998 een C17-transportvliegtuig in om de 7,5 meter lange walvis over te brengen naar Vestmannaeyjar in IJsland. Keiko werd er aangeleerd zichzelf te voeden en mocht nu en dan al wat in het wild rondzwemmen. Zes biologen waakten voltijds over zijn vorderingen. Een dierenpsycholoog interpreteerde al zijn bewegingen. In de zomer van 2001 was het grote moment daar. De sluis van het aquarium opende zich. Van Keiko werd nu verwacht dat hij zijn soortgenoten zou opzoeken en zich nooit meer zou laten zien, tenzij op de radar, via het zendertje dat in zijn rug was ingeplant.

Zestig dagen lang doolde Keiko rond in de oceaan, als wou hij de stichting heus wel plezieren met een poging. Toen zag hij een boot. Hij zwom er achteraan, en belandde in de Skaalvikfjord in Noorwegen, ver weg van de biotoop die voor hem was uitgestippeld. Keiko maakte snel duidelijk wat hem aantrok in de fjord. Hij zwom zo dicht mogelijk tegen het strand aan, ging rechtop zitten en flapperde wat met zijn vinnen, zoals hij in Mexico altijd had gedaan. De badgasten wisten niet wat hen overkwam. Free Willy: de echte, hier. Keiko bood gewillig zijn rug aan en maakte ritjes met kinderen.

Zo hadden zijn bevrijders het niet begrepen. Ze haalden hun lieveling al na zes weken weg bij zijn lievelingen en brachten hem over naar de ijsvrije Taknesfjord. Daar zou hij meer kans maken om de winter door te komen en vriendjes te worden met andere orka's. Niks van, besliste Keiko. Hij bleef voor de kust dobberen, zoekend naar speelkameraadjes. Hij had inmiddels wel geleerd om in zijn eigen voedselvoorziening te voorzien. Hij at in de fjord zowat het halve zalmbestand op. Vissers dreigden ermee om hem te vangen.

Deze zomer lokte Keiko tienduizenden toeristen naar de Taknesfjord en scheen hij de tijd van zijn leven te hebben. Zijn eerste winter had hij maar nipt overleefd, een tweede zou hij vast niet overleven, zo had ABC tot razernij van de stichting onthuld. Die was nu in discussie met de Noorse overheid, waar stemmen opgingen om Keiko te laten inslapen. Het hoefde niet.

Vorige vrijdag gedroeg Keiko, nog steeds aanwezig in de Taknesfjord, zich lusteloos. Een rubberbootje ging de zee in. Keiko kreeg nog wat antibiotica ingespoten, maar het was te laat. "Hij stierf meer dan waarschijnlijk aan een longontsteking", klonk het in een medeling van de Free Willy/Keiko Foundation. Voorzitter David Phillips zette nog een plechtig statement op de website: "Keiko was een kampioen, hij was een ongelofelijke walvis."

Zijn redders lieten geen enkele van zijn Noorse fans tot de begrafenisplechtigheid toe. Ze gebruikten maandag een deel van de ingezamelde gelden om een terrein af te bakenen en een machine te laten aanrukken om een graf te graven. Veiligheidsagenten waakten erover dat pottekijkers uit de buurt bleven. "Zo rustig worden beroemheden zelden begraven", zei begeleidster Dane Richards achteraf. "Hij gleed soepel in zijn graf. Zachtjes, rustig, vredig. Zoals hij ook is overleden."

Michel Vandenbosch blijft erbij dat het de moeite waard was: "In dat park in Mexico had Keiko het geen jaar meer volgehouden. Dit is het trieste: dat de uitbaters van attractieparken hier met leedvermaak op zullen terugblikken en verder jacht zullen laten maken op orka's, die overigens een ernstig bedreigde diersoort vormen. Ja, juist omdat ze zo in trek zijn in attractieparken. Juist vanwege Free Willy. Natuurlijk is het niet vanzelfsprekend dat zo'n dier na twintig jaar gevangenschap aanvaard wordt door een orka-groep. Hij heeft het geprobeerd en werd afgewezen. Wat doet zo'n dier dan? Teruggrijpen naar de enige bevriende soort die hij kent: de mens. Het hele experiment heeft heel wat wetenschappelijke kennis opgeleverd over hoe deze fantastische en sociaal erg intelligente dieren leven. Dat telt ook."

De gemiddelde mannelijke orka wordt 45 jaar. Keiko werd 26.

Douglas De Coninck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234