Donderdag 21/10/2021

De onzichtbare krachten achter Femen

Femen België houdt ermee op. Dat de Oekraïense sextremisten tot voor kort werden geleid door een zekere Viktor Sviatski, een respectloze macho, is de druppel. Achter Femen staan, of stonden, altijd mannen. Eén maakte fortuin met krantenpapier, een andere met de verkoop van Russische tanks aan de taliban. Naar de roots van Femen.

Daags voor de internationale vrouwendag, op woensdag 7 maart 2012, landden vier Femen-meisjes in Istanbul. Alexandra en Inna Sjevtsjenko, Tatiana Zatserkovnaya en een vierde Oekraïense werden die voormiddag in het Astoria-hotel in Istanbul met viermaal drie zoenen begroet door Özcan Sümer. Hij is de voorzitter van het Turkse filiaal van Suwen International. Zijn missie is het verkopen van kleren, meer bepaald in Chinese lageloonfabrieken gemaakte lingerie.

De ontvangst van Femen, een beweging die in eerdere acties Fashion = Fascism afficheerde, was totaal geen geheim, integendeel. De meisjes werden opgewacht door een haag van cameralui en fotografen, gingen rond een glunderende Sümer staan en draaien hun gevulde Suwen-draagtassen als in een geoefende choreografie naar de camera's. Het gezelschap bracht twee volgeprogrammeerde dagen door in Istanbul. Inna Sjevtsjenko gaf een interview aan het Turkse CNN. Ze zei dat ze gekomen waren om te protesteren tegen geweld tegen vrouwen. Foto's op psyops.fr laten zien hoe dat in zijn werk is gegaan.

Op donderdagochtend verzamelen de meisjes in een hotelkamer waar ze worden klaargemaakt door de (mannelijke) stylisten van Suwen International. Aleksandra krijgt een product op haar gelaat gesmeerd dat de illusie moet wekken van een aanval met zuur. Tatiana wordt voorzien van een nepverband en namaakbloed. Op een volgend beeld zien we hoe de meisjes met een door Suwen-topman Sümer bestuurd minibusje naar de plaats van de afspraak met de media worden gebracht.

De actie duurt een paar minuten. Net lang genoeg voor een significant aantal beelden en tv-seconden van gillende blondines met blote borsten die over de grond worden weggesleept. De agenten die tussenkomen zijn allemaal vrouwen, wat erop wijst dat de Turkse politie was gebrieft.

Een man genaamd Viktor

Hoe word je sextremist bij Femen? In een filmpje somt Inna Sjevtsjenko voor nieuwe rekruten de basisregels op: "Onthoud drie dingen. Regel één: je houding moet agressief zijn. Benen wijd open, handen omhoog. We willen niet dat mensen je aantrekkelijk vinden, je wil ze bang maken. Regel twee: verberg nooit je gezicht en houd je poster omhoog. Regel drie: glimlach niet, roep."

Er is een hoop tijd overheen gegaan voor Femen, tot een jaar geleden vooral actief in thuisland Oekraïne, irritant werd gevonden. In de beginjaren werd op de meisjes met hun beschilderde lichamen niet anders gereageerd dan op een streaker in een voetbalstadion. Vandaag barst de wereld in lachen uit bij het bericht dat Femen tot voor kort werd geleid door een man. Een nogal ongemanierde man, ook nog eens.

In de vorige week op het Filmfestival van Venetië voorgestelde film Ukraine is not a Brothel legt de Australische documentairemaakster Kitty Green uit hoe Viktor Sviatski er op audities de mooiste meisjes uitpikte. Want mooie meisjes werken beter op krantenpapier dan andere. Green volgde Femen een jaar lang en Sviatski mocht aanvankelijk geen enkele keer worden gefilmd. Hij was het onzichtbare brein. Toen Sviatski toch zo ver werd gekregen om een paar vragen te beantwoorden, claimde hij het leiderschap over Femen: "De meisjes gaven blijk van onderdanigheid, karakterloosheid, een gebrek aan stiptheid en veel andere factoren die hun beletten politieke activistes te worden. Het was noodzakelijk om hun deze kwaliteiten bij te brengen." De filmmaakster vroeg hem of dit ook geen fijne manier is om in contact te komen met leuke meisjes. Daar moest Victor even over nadenken. Toen kwam de dodelijke zin: "Ergens misschien wel, in mijn diepe onderbewustzijn."

Margo Fruitier, tot dinsdag het boegbeeld Femen België, had al gehoord over de mysterieuze Viktor, een vent waar Femen volgens Inna Sjevtsjenko al een tijd geleden mee had gebroken. De film was niet de enige aanleiding tot het opdoeken van Femen België, zegt ze.

Margo Fruitier: "Het was de druppel. Planden wij een actie, zoals die tegen aartsbisschop Léonard, dan moesten wij het scenario vooraf voorleggen aan de Oekraïense vier in Parijs. Omgekeerd deden zij gewoon hun zin, zonder overleg. We voelden ons nergens betrokken bij. Er zijn de voorbije weken wel degelijk vragen gesteld over die Viktor. Iemand van lang geleden, zeiden ze dan. Wij vinden het op zich niet erg te moeten vernemen wat voor positie deze man ooit bij Femen innam. Wij vinden het erg dat we dit nu pas moeten vernemen."

Femen en de taliban

Als de wereld er vandaag om moet lachen, Femen als bedenksel van mannen, zijn eerdere gelegenheden gemist. De eerste topless-acties van Femen werden in 2008 opgezet door Anna Gutsol, een jonge roodharige economiste en pr-vrouw uit Kiev. Zij wordt gezien als de stichtster en bedenkster van het basisidee om het vrouwelijke lichaam in te zetten als verkoopsmiddel voor feminisme "in plaats van voor auto's en yoghurt". Haar idee werd vrij snel opgepikt door Jed Sunden. Hij is een in Brooklyn, New York, geboren mediatycoon en multimiljonair. Hij startte in 1995 in Kiev met KP Media, uitgever van de krant Kyiv Post. Sunden zegt dat hij sympathie had voor wat Gutsol probeerde van de grond te krijgen: een felle feministische groep in één van de allerergste macholanden van het westelijk halfrond. "Ik was onder de indruk van hun ideeën", gaf Jed Sunden later toe. "Anna is een jonge, onafhankelijke stem in Oekraïne. Ik ben het niet met alles eens, ik vind het belangrijk om groepen als de hare steun te geven."

Er werd in die beginjaren helemaal geen moeite gedaan om te verbergen dat achter Femen een zakenman zat. "Jed was de eerste invloedrijke persoon die ons opmerkte en hielp", zei Gutsol in 2010 in een interview. "Hij hielp ons aan fondsen, gaf ons nuttig advies."

De beelden van de eerste Femen-manifestaties ogen pathetisch, zielig vooral. De meisjes duiken tot groot jolijt van het mannelijke publiek op in lingerie, om te protesteren tegen "de seksuele exploitatie van de Oekraïense vrouw". Pas in 2009 komt Oksana Shachko, één van de Femen-meisjes van het eerste uur, op het idee om haar borsten te ontbloten ("Onze borsten zijn harder dan uw stenen"). Femen heeft de toon te pakken. Hoeveel geld Sunden in de beweging heeft gepompt, is nooit geweten, maar volgens ex-leden ontving een Femen-lid eens voorbij de auditie een maandloon van 600 tot 1.000 dollar. Elders in de wereld is dat een bestaansminimum, voor de uit straatarme families geplukte Femen-meisjes waren het bedragen om van te duizelen. Het logo van Femen, de blauwe en de gele borst, is ontworpen door Lebedev Studio, het grootste designbureau van Rusland. De factuur werd opgestuurd naar Jed Sunden.

Het is dit logo waarmee femen.org online T-shirts verkoopt. Voor 70 euro kun je nu een gesigneerde geel-blauwe borstenafdruk bestellen. Zo zag Sunden het, een mix van feministisch geweld met een kledinglijn. De passage van de vier Femen-meisjes in Istanbul beantwoordt volledig aan het plan zoals hij het in zijn hoofd had.

Helaas, kleine meisjes worden groot. Met het aantrekken van Inna en Aleksandra Sjevtsjenko - geen familie - werd de groep radicaler. Ze eisten de vrijheid op om zelf doelwitten te kiezen. Zo veel sympathie had Sunden nu ook weer niet, en hij draaide de geldkraan dicht. Anna Gutsol vond via haar vader Mihail Gutsol, een groen parlementslid in Oekraïne, een nieuwe financier in diens vriend Vadim Rabinovitsj. Dat is een dubieuze Israëlische zakenman die er in 2002 in Der Spiegel van werd beschuldigd dat hij in de jaren negentig samen met Victor Bout, de 'handelaar des doods', 150 à 200 Russische T-55 en T-62-tanks had verkocht aan de Afghaanse taliban. Om die reden mag hij al sinds 1995 de VS niet meer binnen.

Geld verdienen aan de taliban en gebruiken om Femen mee te sponsoren: dat is helemaal Vadim Rabinovitsj. Hij drijft ook handel in kaphout en gas, wordt gezien als één van de rijkste mannen in Oekraïne. Tot een jaar geleden droegen de meisjes van Femen in Oekraïne de bijnaam "de borsten van Rabinovitsj". Femen was slechts één van de gekkigheidjes van de zakenman. Hij is voorzitter van voetbalclub Arsenal Kiev en financiert in Jerusalem de restauratie van de Hurvasynagoge.

Femen trekt ten strijde voor kerken en moskeeën, nooit aan synagogen. Volgens 'Femen Exposed', een Facebookgroep van ex-sympathisanten verbood Rabinovitsj in 2011 een geplande Femen-actie tegen de ambassade van Israël. "Ik weet dat vier Femen-leden tot een jaar geleden nog een vast salaris hadden", zegt Margo Fruitier. "Anna, Inna, Aleksandra en Oksana. Sinds hun vlucht naar Parijs zijn ze die inkomsten kwijt en moeten ze zelf hun werking financieren. In de woorden van Inna werd dat: we hebben ons losgemaakt."

Exit naar Parijs

Eén van de mondiaal meest aangeklikte beelden van Femen-acties is er één van Inna Sjevtsjenko, zo goed als naakt en triomfantelijk poserend met een immense kettingzaag. Op de grond ligt wat rest van een immens houten kruis op het Maidan-plein in Kiev. Het is 16 augustus 2012, de dag van het arrest tegen de meisjes van Pussy Riot in Moskou. Volgens de commentaarstem heeft een 22-jarige blondine met haar kettingzaag zonet een einde gemaakt aan duizend jaar patriarchaat. Sjevtsjenko plant haar ene laars op het hout, laat haar andere likken door een kruipende man. Voor dit kruis, zegt de stem in het filmpje, hebben duizenden Oekraïners gebeden voor een goede afloop voor ze ten strijde trokken in oorlogen allerhande.

Hadden Sjevtsjenko of de voorbereiders van deze actie de tijd genomen het gedenkplaatje op het kruis te lezen, dan had hun iets moeten opvallen. Er staat: "Aan de slachtoffers van de Holodomor en de politieke onderdrukking." De Holodomor was een door Jozef Stalin opgezette uithongering, een soort genocide door alle voedsellijnen af te snijden, in 1932 en 1933. De Holodomor is voor de Oekraïners een eigen holocaust, iets wat op school wordt aangeleerd aan de hand van verschrikkelijke zwart-witbeelden van straten met uitgemergelde lijken. De Holodomor zou 3 tot 3,5 miljoen mensenlevens hebben gekost. Sinds deze blunder is Femen in eigen land elke geloofwaardigheid kwijt.

En opeens werden ze het slachtoffer van de ene agressie na de andere. Femen-leden werden op straat aangevallen. Ze betichtten de Oekraïense geheime dienst ervan stiekem wapens in haar lokalen te hebben verstopt om hen in diskrediet te kunnen brengen. De betichtingen schieten alle richtingen uit, maar Anna, Inna, Aleksandra en Oksana namen de wijk naar Parijs, waar ze werden onthaald als heldinnen en politieke vluchtelingen.

Op de nieuwe nationale Franse postzegel trad Inna Sjevtsjenko deze zomer als model voor de nieuwe Marianne in de voetsporen van Brigitte Bardot (1969), Mireille Mathieu (1978) en Catherine Deneuve (1985). Ze werd er in geen tijd een nationaal icoon. Haar tweet had ze meteen klaar: "Now all homophobes, extremists, fascists will have to lick my ass when they want to send a letter."

'Islamofoob'

Ook in Frankrijk volgt de ene twijfelachtige betichting de andere op. Er wordt nu geld ingezameld voor het herstel van de schade na brandstichting in het Femen-opleidingscentrum in Parijs. Volgens Femen Exposed gaat het eigenlijk om het privéappartement van Sjevtsjenko, waar de Parijse brandweer vorige maand een minibrandje in een mum van tijd onder controle kreeg.

Femen België is niet de eerste tak die zich losmaakt. Dat deden eerder ook Femen Brazilië en het Tunesische ex-boegbeeld Amina Sboui. Het meisje plaatste in maart een foto van haar borsten op Facebook en werd in mei gearresteerd toen ze op suggestie van haar Oekraïense vriendinnen Femen-slogans op een kerkhofmuur stond te spuiten. Sboui kwam een maand geleden vrij en keerde zich tegen Femen omdat ze de beweging "islamofoob" was gaan vinden. "Ik weet niet hoe de beweging is gefinancierd", zei ze aan Huffingtonpost.com. "Ik heb het Inna al verschillende keren gevraagd, maar ik krijg geen helder antwoord. Ik wil geen deel uitmaken van een beweging die wordt gesteund door dubieus geld. Wat als Femen is gefinancierd door Israël?"

Femen wordt misschien niet langer gefinancierd vanuit Israël, maar de Paypal-rekening staat nog steeds op een adres in Tel Aviv. Er woedt al geruime tijd een digitale oorlog rond die rekening die al een keer werd gehackt - of dat mogelijk nog steeds is. Inkomsten door onlineverkoop van mokken, T-shirts en borstafdrukken vloeien ten dele door naar de persoonlijke rekening van Anna Gutsol. "Transparant waren ze inderdaad niet", zucht Margo Fruitier. "Van die Victor Sviatski hoorden we voor de allereerste keer in augustus, toen Femen een vreselijke foto publiceerde van de man. Hij was net in elkaar geslagen in Kiev, zijn ogen waren dicht getimmerd. Hij, stond er nu opeens, was een vroegere "ideoloog" van Femen. Gekke manier om te vernemen wie je eigen ideoloog is (lacht)."

Ontsnapt

Maar nu wordt alles anders. En beter. Dankzij de film van Kitty Green. Want wie verschenen daar vorige week mee op de rode loper in Venetië, voor één keer niet met letters op het lichaam, maar in stijlvolle zwarte jurkjes? De meisjes van Femen. Wie nam het woord bij de inleiding van de film? Inna Sjevtsjenko.

"Zeker, het is een paradox als een man de leiding tracht te nemen over een feministische groep", sprak ze, zittend naast Kitty Green. "Natuurlijk. Dit is de geschiedenis en de waarheid over onze beweging. Wij zijn gekomen om deze waarheid te vertellen, want dit is de waarheid over een patriarchale wereld. Dit is de waarheid over de samenleving waarin wij zijn opgegroeid, waarin ik persoonlijk ben opgegroeid en zo hard aan wou ontsnappen. De rol die hij (Sviatski, DDC) in onze beweging speelde was er één van mannelijke dominantie die ons zo kwaad maakte, die de woede en de haat in ons hield. Misschien, als het niet was gebeurd, zouden we niet zo'n grote beweging hebben opgebouwd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234