Maandag 25/10/2021

De onverwoestbare mythe van

Een kaart waarop Lawrence na WO I aangaf hoe het Midden-Oosten het beste kon worden opgedeeld, is een van de pronkstukken van een nieuwe tentoonstelling

Lawrence of Arabia

Een weinig bekende landkaart waarop T.E. Lawrence zijn toekomstplannen voor de opdeling van het Midden-Oosten tekende, had een aantal huidige problemen in het Midden-Oosten kunnen voorkomen. Dat schrijft The Times. De kaart vormt het onderdeel van een tentoonstelling over Lawrence of Arabia in Londen. Zeventig jaar na zijn dood blijft de archeoloog, spion, militair en schrijver een mysterieus figuur.

Londen

Eigen berichtgeving

Wilfried Eetezonne

Een tijd geleden kwam in het BBC-programma The Antiques Roadshow, een programma waarin antieke stukken worden geschat, iemand met een polshorloge opdraven. Een Omega die uit 1912 dateerde en dus wel waarde had, maar dan zoals zoveel horloges uit die tijd waarde hebben. Tot de antiquair via een inscriptie erachter kwam dat het horloge gedragen was door de jonge Thomas Edward Lawrence. De waarde schoot omhoog naar een kleine 50.000 euro. Het zegt veel over de blijvende populariteit van T. E. Lawrence oftewel Lawrence of Arabia.

Op de tentoonstelling, die morgen opent in het Imperial War Museum, wordt een kaart getoond die tot nu toe weinig bekend was omdat ze in het Britse nationaal archief onder een foute datum gearchiveerd werd. Op de kaart tekende Lawrence na de Eerste Wereldoorlog hoe het Midden-Oosten het beste kon worden opgedeeld. Lawrence, die de Arabieren had gesteund in hun opstand tegen de Turkse bezetters, wou de gebieden schenken aan de zonen van zijn medestander Sheriff Hussein van Mekka.

Lawrence zag een staat in het noorden van Irak, gelijkaardig aan de staat die de Koerdische separatisten nu eisen, en een groot gebied dat het huidige Syrië, Jordanië en delen van Saoedi-Arabië verenigde. Een gebied rond de berg Libanon zou in Franse handen komen en een deel van Irak kwam onder Britse bevoegdheid.

In The Times noemt diplomatiek en Midden-Oosten-journalist Michael Binyon het een logisch plan en hij speculeert dat het een aantal van de huidige problemen, zoals antiwesterse verbittering, had kunnen voorkomen. Er zou geen semi-koloniaal regime geweest zijn in Syrië en Jordanië en de Koerden zouden een eigen staat gekregen kunnen hebben. Er zou ook meer geografische en historische eenheid zijn in het gebied. Het plan had evenwel de verdeling van Palestina niet kunnen tegenhouden. Het herenigt ook maar twee van de drie Ottomaanse provincies in Irak, zodat anti-Britse gevoelens en de spanningen tussen sjiieten en Soennieten allicht evenmin vermeden hadden kunnen worden.

Het plan van Lawrence werd nooit uitgevoerd omdat er een geheim akkoord was tussen Frankrijk en Groot-Brittannië. Daarin kreeg Frankrijk Syrië en Libanon en de Britten kregen Palestina en het huidige Jordanië. De grenzen die de grootmachten toen tekenden bestaan vandaag grotendeels nog. Toen Lawrence van het plan hoorde, bleef hij zelfbeschikking eisen voor de Arabieren en Groot-Brittannië moest dit garanderen. "De Fransen hielden het been stijf", zegt Lawrence-biograaf Jeremy Wilson in oer-Britse stijl hierover in The Times. "Ze konden ook niet anders, want er was een getekend verdrag. De enigen die iets hadden kunnen doen waren de Verenigde Staten, maar die wilden zich niet mengen in het Midden-Oosten."

Dat Lawrence of Arabia nog steeds op veel belangstelling kan rekenen bewijst niet enkel de waarde van een horloge of de speculatie over hoe hij de geschiedenis veranderd zou kunnen hebben. Zijn populariteit blijkt ook uit de expositie in het Imperial War Museum, de tweede in slechts zestien jaar. Driehonderd objecten moeten de verschillende identiteiten van T.E. Lawrence belichten. Want een raadsel blijft hij. Een mysterie waarvoor hij deels zelf zorgde.

Op maandagochtend 13 mei 1935 sluit Lawrence de deur van Clouds Hill, zijn cottage in Dorset, start de Brough Superior SS100-motorfiets en rijdt richting postkantoor. Rond elf uur keert hij terug. Op dat moment fietsen twee boodschappenjongens op dezelfde landweg. Lawrence probeert hen nog te ontwijken, raakt het wiel van een van de fietsen en smakt tegen de grond. Zes dagen later overlijdt "the greatest mystery figure of modern times", zoals een krant hem noemt, aan zijn hoofdwonden.

Het mysterie begint al bij zijn namen. Was hij 46 jaar eerder geboren uit een eerbaar huwelijk, dan had hij Thomas Edward Chapman geheten naar zijn vader. Thomas Chapman was een grootgrondbezitter die zijn vrouw verlaten had voor de gouvernante van zijn dochters Sarah Maden, de moeder van T.E. Om schandalen te vermijden veranderde het paar hun naam in Lawrence. Veel later, als hij zijn roem wil ontvluchten, gaat hij in dienst bij de Royal Air Force onder de naam J.H. Ross. Als dat wordt ontdekt, laat hij zich T.E. Shaw noemen, naar zijn goede vriend George Bernard Shaw.

De kleine Lawrence groeit op in Tremadoc, Wales. Tijdens zijn studie archeologie raakt hij geboeid door het Midden-Oosten. Hij leert Arabisch en vertrekt in 1909 voor het eerst naar Syrië, waar hij zich kleedt en gedraagt als Arabier.

Een tweede langere reis van vier jaar wordt bepalend. Hij werkt mee aan opgravingen in Carchemisch aan de oevers van de Eufraat in Syrië maar hij gaat vaak op ontdekkingstocht, regelmatig vergezeld door zijn bediende - en volgens sommigen zijn minnaar - Darhoum.

Het gebied was toen onder het gezag van de Turken. Lawrence krijgt een afkeer van de Turkse overheerser en smeedt de eerste plannen om hun bewind omver te werpen.

Zijn werk voor de Britse inlichtingendienst kan hij verder zetten tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar de vrijheidsstrijd van de Arabieren laat hem niet los. Hij wil de geestelijke leider Sheriff Hussein van Mekka bewegen tot een opstand. Die voelt er aanvankelijk niets voor en het zal tot 1916 duren eer de Arabieren een eerste opstand wagen, gesteund door Engels goud en wapens. Later zal Lawrence samen met de derde zoon van Sheriff, Feisal, zijn campagnes voeren tegen de Turken die in 1918 leiden tot de inname van Damascus. Zijn droom voor een onafhankelijk Arabië werd door het Anglo-Frans verdrag nooit werkelijkheid, maar Feisal werd door de Britten wel erkend als de koning van Irak.

Lawrence was toen al een beroemdheid in Engeland. De mythe werd nog versterkt door Lowell Thomas, die met een show vol spectaculaire effecten de figuur van Lawrence verkocht als een soort Valentino. Lawrence liet dat eerst begaan, bewust van de macht die dat soort propaganda opleverde tijdens de onderhandelingen voor Arabië in Versailles.

Lawrence schreef ooit dat hij hoopte als schrijver erkend te worden, eerder dan 'man van actie'. Dat gebeurde ook. Zijn The Seven Pillars of Wisdom over zijn avonturen in het Midden-Oosten werd zijn antwoord op Moby Dick genoemd en The Mint over zijn RAF-jaren werd eveneens geprezen als een meesterwerk. Maar er zijn ook de ongeveer zesduizend brieven die zijn kwetsbaarheid tonen en die de moeite lonen. Een van de documenten zijn de Twenty-Seven Articles uit 1917, een gids voor Britse officieren die met Arabieren moeten samenwerken, die nog altijd actueel klinkt. "Probeer niet te veel zelf te doen. Het is beter dat de Arabieren het redelijk doen, dan dat jij het perfect doet. Het is hun oorlog en jij moet hen helpen. Je moet hem niet voor hen winnen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234